Recensie

Recensie Beeldende kunst

Versteld staan van tekeningen van vogels die nu al lang zijn uitgestorven

Tentoonstelling Museum Teylers laat op ‘Vogelpracht’ tekeningen van vogels zien uit de eigen collectie. Waaronder werk van de beroemde 19de-eeuwer Audubon. En van zijn minder bekende Nederlandse tijdgenoot Van Trigt.

John James Audubon, Ivoorsnavelspecht en Amerikaanse Flamingo
John James Audubon, Ivoorsnavelspecht en Amerikaanse Flamingo Foto's Teylers Museum, Haarlem

Wie de brieven leest van de negentiende-eeuwse Frans-Amerikaanse vogeltekenaar en prentenuitgever John James Audubon, waant zich even in de moderne tijd. „Met mijn prenten richt ik mij niet op de natuurliefhebber”, schrijft Audubon aan zijn vrouw Lucy, als hij weer eens in Londen is, „maar op het rijkere deel van de maatschappij. De eersten kunnen alleen maar goed of slecht van mij spreken, maar de laatsten vullen mijn zakken.”

En dat deden ze ook, die prenten, al ging dat vullen van Audubons zakken aanvankelijk niet zo snel als hij had gehoopt. De eerste jaren van zijn onderneming kon hij niet zonder het kapitaal van zijn vrouw en wat bijbaantjes om alles tot een goed einde te brengen. Van het grote vogelboek dat er uiteindelijk kwam, zijn in Audubons tijd niet meer dan 250 exemplaren verkocht. Maar uiteindelijk loonde het, en werd het een van de bekendste geïllustreerde boeken ter wereld.

Er is de afgelopen jaren nogal wat discussie ontstaan over de figuur John James Audubon

Van de 435 zorgvuldig ingekleurde vogelprenten die in de legendarische The Birds of America zijn terechtgekomen, zijn er de komende tijd 125 in het echt te bewonderen. Niet allemaal tegelijk, want Teylers Museum heeft ze na aankomst in Haarlem meteen laten inbinden, in vijf enorme delen van bijna een meter hoog, waarin nu elke maandag een bladzijde wordt omgeslagen. Wie daar nu tot 10 januari 2022 elke week een kijkje komt nemen, heeft ten slotte een behoorlijke indruk van het bijzondere en handige genie dat Audubon was.

Daarnaast heeft het museum van de interessantste prenten uit The Birds of America fraaie facsimiles aan de muur hangen, afkomstig uit de al even zeldzame Nederlandse herdruk die in 1972 van het Teylers-exemplaar zijn vervaardigd. Sinds 2007-2008, toen The Birds of America voor het eerst voor een Nederlands publiek te zien was, waren deze originelen en facsimiles niet meer in het daglicht geweest.

Bijna tweehonderd jaar nadat Audubon zijn sarcastische brief aan Lucy schreef, zijn de natuurliefhebbers over wie hij het had nog altijd verdeeld over de betekenis van zijn prenten. Zo zou Audubon ook verzonnen vogels in zijn boeken hebben opgenomen en vogels die nog nooit in de VS gezien zijn. Ook kunstliefhebbers zullen niet allemaal even positief zijn over hem. Soms balanceert het boek op de rand van de kitsch, met al zijn uitvergrote, bijna menselijke emoties van eenden en ooievaars. Maar wel zijn er inmiddels heel wat meer rijke verzamelaars dan toen, die dolgraag een exemplaar van The Birds of America in huis zouden willen hebben. Toen er in 2010 onder grote belangstelling een mooi exemplaar in Londen werd geveild, een van de slechts 119 bekende exemplaren, bracht het omgerekend 8,7 miljoen euro op, zodat het ingekleurde boek nog altijd een van de duurste boeken ter wereld is.

John James Audubon, Carolinaparkiet (1827-1838, ca. 100 x 66 cm), uit ‘The Birds of America’. Deze soort is in 1939 uitgestorven.
Foto Teylers Museum, Haarlem
John James Audubon, Visarend met zeebaars (1827-1838, ca. 100 x 66 cm), uit ‘The Birds of America’.
Foto Teylers Museum, Haarlem
John James Audubon, Carolinaparkiet. Deze soort is in 1939 uitgestorven. Rechts: Visarend met zeebaars (1827-1838, ca. 100 x 66 cm). Beide uit ‘The Birds of America’.
Foto’s Teyler Museum, Haarlem

Slavenhouder

Anders dan 14 jaar geleden heeft Teylers dit keer besloten hun zeldzame bezit niet tot hoofdonderwerp van de tentoonstelling te maken. Ze wilden er ook geen aparte publicatie meer bij laten verschijnen, want er is sindsdien nogal wat discussie ontstaan over de figuur J.J. Audubon. Zijn uitvoerige teksten over de vogels zijn nog altijd accuraat en interessant. Maar dat Audubon er in Amerika niet alleen slaven op na hield, in zijn brieven hands en servants genoemd, maar soms ook hielp om gevluchte slaven op te sporen, ligt nu heel wat gevoeliger dan toen. Het museum verwacht dat de discussie invloed zal hebben op de geschiedschrijving over Audubon en vindt om die reden de tijd nu niet rijp voor een nieuwe publicatie over zijn persoon. Teylers volgt de ontwikkelingen op de voet.

Daar staat tegenover dat Audubon nu steeds duidelijker naar voren komt als de performer en totaal-kunstenaar die hij was, de man die van zichzelf een kunstwerk maakte, door romantische mythes over zijn leven en werken te verspreiden en zich als onbegrepen genie te presenteren. Daarmee kan hij worden gezien als een voorloper van fantasierijke kunstenaars als Salvador Dali en Joseph Beuys, meer dan als de gewetensvolle chroniqueur en documentalist die hij lange tijd scheen.

Op de tentoonstelling Vogelpracht. Een vlucht door Teylers vogelcollectie wordt Audubons betekenis vooral gezien in het kader van de huidige discussies over biodiversiteit. De samenstellers zochten vijf prenten bij elkaar van vogels die inmiddels zijn uitgestorven, zoals de reuzenalk en de carolinaparkiet. En ook vogels die tegenwoordig minder worden bedreigd dan in de tijd van Audubon, zoals de aalscholver en de ijsvogel, krijgen veel aandacht. Dat gebeurt op een manier die jong en oud zal aanspreken, met tussen de prenten van Audubon wat opgezette vogels, een quiz, filmpjes en kunstige vogelcreaties van twee Haarlemse taxidermisten.

Tentoonstelling Vogelpracht in Museum Teylers. Foto Wiebrig Krakau

Rijke collectie

Tegelijk wordt Audubons positie geaccentueerd binnen de traditie van het vogels tekenen, zoals die sinds de achttiende eeuw is ontstaan, met enkele vroege voorlopers en een aantal tekenaars die na hem kwamen en al dan niet door hem beïnvloed zijn.

Teylers kon daarbij putten uit de ruime collectie vogelboeken, van de Britse John Gould tot de Nederlandse Nozeman, naast tekeningen en aquarellen van kunstenaars die (nog) niet in een boek zijn beland, zoals de Dordtse chirurgijn Stephanus van Trigt (1790-1840) en de Franse banneling Ogier de Gombeaux met prachtige aquarellen uit het nooit gepubliceerde Les oiseaux de la Guyanne (1803-1809).

In Amerika is John James Audubon lang gezien als een van de grondvesters van de Amerikaanse identiteit, omdat hij naast de helden die de onafhankelijkheid bevochten en de democratie ontwikkelden, in binnen- en buitenland op het belang van de Amerikaanse natuur wees. Niet alleen de natuur zoals iedereen die kende, de Grand Canyon en de Niagara Falls, maar de hele natuur van het nieuwe land, tot in de verste uithoeken, met alle vogels, groot en klein in hun bijbehorende biotoop. Niet voor niets draagt de Amerikaanse vereniging voor natuurbescherming nog altijd zijn naam: The Audubon Society.

Die nationale rol begint hij zo langzamerhand te verliezen. Maar zijn genie als kunst-fenomeen en als onverschrokken uitgever van het grootste boek ter wereld staat gelukkig nog altijd overeind.

Stephanus Hendrik Willem van Trigt, Lepelaar (voor 1840)
Foto Teylers Museum, Haarlem
John James Audubon, Amerikaanse witte pelikaan (1827-1838, ca. 100 x 66 cm), uit ‘The Birds of America’.
Foto Teylers Museum, Haarlem
Stephanus Hendrik Willem van Trigt, Lepelaar (voor 1840) en John James Audubon, Amerikaanse witte pelikaan (1827-1838, ca. 100 x 66 cm), uit ‘The Birds of America’.
Foto’s Teylers Museum, Haarlem
Lees meer over Audubons Birds of America: ‘Dit boek heeft me echt te pakken’
Bekijk meer tekeningen van Audubon op Google en blader nog eens door deze vogelspecial van het Cultureel Supplement (2012)

Stephanus Hendrik Willem van Trigt, IJsvogels (voor 1840) Foto Teylers Museum, Haarlem

John James Audubon, Amerikaanse Flamingo (1827-1838, ca. 100 x 66 cm), uit ‘The Birds of America’. Foto Teylers Museum, Haarlem