Kritiek rechtsstaat Polen en Hongarije komt op pikant moment

Rechtsstaatrapport In zowel Polen als Hongarije is de rechtsstaat afgelopen jaar verder in het gedrang gekomen, concludeert de Europese Commissie.

De Poolse minister-president Mateusz Morawiecki (rechts) en premier Viktor Orbán tijdens een topontmoeting in juni.
De Poolse minister-president Mateusz Morawiecki (rechts) en premier Viktor Orbán tijdens een topontmoeting in juni. Foto EPA/Andrzej Grygiel

Nieuw zijn de „serieuze zorgen” niet, wel namen ze het afgelopen jaar alleen maar verder toe. In haar jaarlijkse ‘rechtsstaatrapport’ concludeerde de Europese Commissie dinsdag dat in zowel Polen als Hongarije de rechtsstaat verder in het gedrang is gekomen. De bevindingen hebben geen directe consequenties, maar dragen wel bij aan de toenemende spanning op het dossier dat dit najaar tot nieuwe escalaties zal gaan leiden.

Over Hongarije constateert de Commissie dat het „risico op cliëntelisme, vriendjespolitiek en nepotisme in het openbaar bestuur op hoog niveau, net als risico’s die voortvloeien uit de band tussen bedrijven en politieke actoren” onverminderd groot is. In Polen staat het „systeem van checks and balances” aanhoudend onder „aanzienlijke druk” en blijft de hervorming van het rechtssysteem een „bron van serieuze zorg”.

De kritiek komt op een pikant moment, nu beide landen wachten op goedkeuring door de Europese Commissie van het ‘herstelplan’ waarmee ze een beroep willen doen op het Europese herstelfonds. De termijn voor het beoordelen van de plannen is inmiddels verstreken, maar de onderhandelingen tussen Brussel en respectievelijk Boedapest en Warschau lopen nog altijd uiterst moeizaam. Beide landen moeten volgens EU-ambtenaren duidelijker maken op welke manier ze risico’s op corruptie en fraude willen adresseren. Betrokkenen verwachten dat de discussie in september hoog kan gaan oplopen.

Lees ook: Hongarije korten om rechtsstaatschendingen is zo gedaan, zegt deze hoogleraar

Dinsdag zette de Commissie ook een volgend stapje in een strafprocedure tegen Polen om de daar ingestelde tuchtkamer voor kritische rechters. Vorige week bekrachtigde het Europees Hof in Luxemburg een vonnis dat Polen het bestraffen van onafhankelijke rechters moet staken. Omdat Polen zich hier weinig van aan lijkt te trekken, ligt de bal nu weer in Brussel. De Commissie geeft Polen vier weken om uit te leggen hoe dit het vonnis willen uitvoeren. Doet Polen dat niet of onvoldoende, dan zal de Commissie daarna bij het Hof een dwangsom eisen. Die kan in potentie hoog oplopen, maar voor een financiële sanctie daadwerkelijk van kracht wordt kunnen zo nog maanden voorbij gaan. Het zou wel voor het eerst zijn: de Commissie startte de afgelopen jaren weliswaar meerdere zaken tegen Polen om de onttakeling van de rechtsstaat, maar ging nog nooit over tot financiële sancties.

De ‘rechtsstaatrapporten’ zijn een nieuwe manier voor Brussel om de situatie in alle verschillende lidstaten te monitoren. Vorig jaar vond de jaarlijkse ‘keuring’ voor het eerst plaats en werden alle 27 EU-landen doorgelicht op vier aspecten: de inrichting van de rechtspraak, corruptiebestrijding, mediavrijheid en -pluriformiteit en de aanwezigheid van voldoende ‘checks and balances’. De rapporten gaan niet in op de bescherming van minderheden, waardoor omstreden wetgeving die de rechten van lhbti’ers inperkt in Polen en Hongarije niet genoemd wordt.

Doel van de jaarlijkse beoordeling is om ontwikkelingen in alle lidstaten in de gaten te houden, beter vergelijkingen te kunnen maken en zo de discussie ‘objectiever’ te voeren. Sceptici zien vooral een zoveelste pak papier dat aan de reeds aanzienlijke stapel analyses over de rechtsstaatontwikkelingen wordt toegevoegd

Die kritiek is onterecht, vindt Eurocommissaris Didier Reynders, omdat de rapporten de Europese discussie over de rechtsstaat wel degelijk verder zouden brengen. In een persconferentie benadrukte de Belg dinsdag dat de eerste rapporten vorig jaar aantoonbaar effect hebben gehad. Zo zou het nationale debat over constitutionele hervormingen in Malta extra vaart hebben gekregen na kritiek van de Commissie.

Lees ook: ‘Geld van de Europese belastingbetaler moet beschermd worden tegen misdaden’

Maar nu de rapporten voor de tweede keer verschijnen wordt ook duidelijk dat de situatie in sommige lidstaten verder achteruitgaat. Zo wijst de Commissie erop dat het journalistieke klimaat in Polen sinds 2020 verslechterde en de toegang tot informatie in Hongarije „werd aangescherpt via noodmaatregelen tijdens de pandemie”. Zorgen blijven er bovendien bestaan over bijvoorbeeld Roemenië, waar het Constitutioneel Hof onlangs een besluit van het Europees Hof van Justitie op losse schroeven zette. Of over Bulgarije, waar de politiek zich blijft bemoeien met het rechtssysteem en corruptieonderzoek zelden tot veroordelingen leidt.

In het rapport van Nederland wijst Brussel voor het tweede opeenvolgende jaar op zorgen over de financiering van de rechtsbijstand. Ook ontbreekt het in Nederland aan duidelijke regels over lobbyen en transparantie van de financiering van politieke partijen. De recente moord op Peter R. de Vries past volgens Brussel in een zorgwekkend patroon waarin de pers en individuele journalisten in verschillende EU-landen verder onder druk komen te staan.