Persoonlijke notities en knipsels over nazi’s: Armando’s archief gaat naar RKD en Literatuurmuseum

Nalatenschap Armando – schrijver, beeldend kunstenaar, muzikant en performer – had een enorm archief vol kleine notitieboekjes en knipsels over nazi’s en meelopers. Zijn nalatenschap is nu te vinden bij het RKD en het Literatuurmuseum.

Armando aan het werk in 2005
Armando aan het werk in 2005 Foto Cherry Duyns / RKD

„Vertwijfeld zijn van nature, het kan niet anders”, schreef kunstenaar/schrijver Armando (1929 – 2018) in een van zijn talloze notitieboekjes. Daaronder staat de mededeling: „Dit moet koel verwoord worden”. Het is een van de vele zinnen, gedachten en opmerkingen die te lezen zijn in Armando’s notitieboekjes. Hij had ze altijd bij de hand, zo kon hij in zijn priegelige handschrift gedachten en ideeën meteen opschrijven. De boekjes – die sinds zijn dood beheerd werden door de Armando Stichting zijn nu geschonken aan het RKD - Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis en het Literatuurmuseum.

Persoonbewijzen van Herman Dirk van Dodeweerd, de naam waar Armando een hekel aan had. Foto RKD
Lees ook: Armando: een kunstenaar die een vechter bleef

Tien meter archiefmateriaal is nu verdeeld over de twee instituten. Het archief bevat naast de notitieboekjes ook plakboeken, aantekeningen, schetsen, foto’s en correspondentie. De verdeling was ‘simpel’: waar het draaide om schetsen gaat het materiaal naar het RKD, waar het vooral gaat om teksten naar het Literatuurmuseum. Bij een kunstenaar als Armando loopt dat echter vaak behoorlijk door elkaar. In een van de kleine boekjes is bijvoorbeeld naast teksten een voorstudie te vinden van het enorme bronzen beeld Fahne, dat in de schets maar 3 centimeter groot is.

Persoonsbewijs uit 1944

Bij RKD zijn veel persoonlijke spullen te vinden, waaronder een persoonsbewijs uit 1944 met een foto en vingerafdruk van de toen 15 jarige Herman Dirk van Dodeweerd (de eigenlijke naam van Armando). Dat hij een enorme hekel aan de naam Dodeweerd had, is dan weer te zien in het Literatuurmuseum, waar zijn oude boeken terechtgekomen. Daaruit is de naam weggeknipt of doorgekrast om er ‘Armando’ naast of overheen te schrijven.

Enkele notitieboekjes van Armando. Foto RKD

Behalve de kleine boekjes hield Armando ook albums bij met knipsels van wat er over hem geschreven werd. Negen netjes beplakte albums (nu bij RKD) vol recensies van en artikelen over zijn werk. Hij knipte ook uit wat hem interesseerde: in het Literatuurmuseum zijn dossiers met knipsels over de Tweede Wereldoorlog opgenomen. Het is te zien hoe jong hij al bezig was met het belangrijkste thema in zijn werk: oude Duitse kranten zitten er in, naast knipsels over nazi’s, kampen en meelopers.

Lees ook: Armando is in zijn nagelaten bundel verrassend mild

Bescheidener is het archief over boksers. Grappig detail hierin zijn enkele artikelen over de bokser Nelis van Oostrum, die een paar keer zijn kaak had gebroken, en over wie werd gezegd dat hij een ‘glazen kin’ had. De regel komt letterlijk terug in Armando’s gedichtcyclus ‘Boksers’: „heeft nelis een glazen kin?”

Ansichten

Zijn beeldende kunst is wellicht ook deels gevormd door de vele kunstansichten die hij had verzameld. Het is al vaker gememoreerd dat de Zestigersgroep van de tijdschriften Gard Sivik en Barbarber – de schrijvers die de ready made in de literatuur introduceerden – gebruik maakten van ansichtkaarten om elkaar over kunst te vertellen, omdat ze natuurlijk niet de kans hadden alles in het echt te zien. In het Armando-archief zie je wat dat betekent: honderden ansichten met zo’n beetje alle klassieke kunstenaars.

En ook de muziek is aanwezig: Armando, zelf violist, schreef niet alleen notenbalkjes in zijn notitieboekjes, in het archief zit ook het Tipboek viool en altviool.

De archieven die nu verdeeld zijn tonen kortom het hele multitalent, inclusief zijn absurde kant, die naar voren kwam in Herenleed, het absurdistische theater dat Armando opvoerde met Cherry Duyns en Johnny van Doorn. De manuscripten daarvan gaan naar het Literatuur Museum. Erin zijn oorspronkelijke regels te lezen als:

„‘Meneer, zegt u toch niet wat u zegt.’ 

‘Ik zeg nooit wat ik zeg.’ 

‘Nee, dan is het goed’.”