Lonen stijgen, maar die stijging weerspiegelt amper de krappe arbeidsmarkt

Nieuwe cao’s Nederland raakt gevaccineerd tegen corona, de economie heropent, optimisme herleeft. En er worden weer cao’s afgesloten. De stijging van de lonen daarin weerspiegelt nauwelijks de krapte op de arbeidsmarkt.

Medewerkers van DAF en ASML schrijven zich in voor een stakingsactie voor een betere metaal-cao. In de metaalsector is uiteindelijk een stijging afgesproken van 2,6 procent op jaarbasis.
Medewerkers van DAF en ASML schrijven zich in voor een stakingsactie voor een betere metaal-cao. In de metaalsector is uiteindelijk een stijging afgesproken van 2,6 procent op jaarbasis. Foto Marcel van den Bergh/ANP

De inhaalslag is begonnen. Nu het economisch optimisme terugkeert in de sectoren, durven vakbonden en werkgevers het weer aan om afspraken te maken over lonen en arbeidsvoorwaarden in nieuwe cao’s. Eerder sloten vakbonden en werkgevers nauwelijks nieuwe cao’s af, door de onzekerheid die de coronacrisis met zich meebracht.

Maar in juni werden er alweer 38 nieuwe akkoorden beklonken, laten nieuwe cijfers van werkgeversorganisatie AWVN zien. Dat brengt het totaal van dit jaar op 213. Vorig jaar rond deze tijd waren dat er bijna 100 minder.

De grootste klapper: de nieuwe cao voor de metaalsector. Na maanden van stakingen kwamen vakbonden FNV en CNV en industriële bedrijven verenigd in de FME afgelopen week tot een akkoord. Onderhandelingen in deze sector gaan altijd moeizaam, stakingen zijn vaste prik: elke paar jaar is het wel raak. Dit jaar legden onder meer werknemers van truckbouwer DAF, chipmachinefabrikant ASML en vliegtuigonderdelenfabrikant Fokker tijdelijk het werk neer.

Nu zijn vakbonden en werkgevers het erover eens geworden dat de ruwweg 160.000 werknemers die onder de cao vallen een loonsverhoging krijgen van ruim 2,6 procent op jaarbasis.

In de cao is ook afgesproken dat 2.400 uitzendkrachten de komende tijd een contract aangeboden krijgen. Verder zijn er nieuwe afspraken gemaakt over vroegpensioen. Werknemers mogen tot drie jaar voor het bereiken van de AOW-leeftijd stoppen met werken. De cao is een zogenoemd principeakkoord, de betrokken partijen moeten het nog voorleggen aan hun leden. Pas daarna is het definitief.

Gemiddeld spraken werkgevers en vakbonden in juni een loonstijging van 2 procent af, ziet AWVN. De werkgeversorganisatie heeft het voorzichtig over „een opwaartse druk op de lonen”. In de metaal-cao, die als belangrijk en toonaangevend wordt gezien, is dus zelfs een stijging van ruim 2,6 procent op jaarbasis afgesproken. En dat in een economie die pas net open is. Laat dat zien dat vakbonden meer kunnen eisen aan de cao-tafels?

Tekort aan personeel

Daarvoor moet je eerst kijken naar de arbeidsmarkt. Hoewel Nederland door het coronavirus en de strenge lockdowns in een serieuze economische crisis terechtkwam, bleef een grote werkloosheidsgolf uit.

Afgelopen mei daalde de werkloosheid zelfs, naar 3,3 procent van de beroepsbevolking (later deze week worden de werkloosheidscijfers van juni gepubliceerd). „We zien ineens veel meer vacatures voorbij komen nu de economie weer open is”, zegt Rob Witjes, hoofd arbeidsmarktinformatie bij uitkeringsinstantie UWV.

In veel sectoren is zelfs sprake van een personeelstekort. In branches als de techniek of ict was de vraag naar gekwalificeerd personeel al vóór de coronacrisis groot. De crisis heeft dat tekort in onder meer de ict alleen maar doen groeien. Dat komt weer mede door de toegenomen vraag naar allerhande online diensten, van videovergaderingen tot boodschappen bestellen.

Lees ook: FNV: werknemers profiteren te weinig van de economische groei

Ook in de horeca wordt druk gezocht naar personeel. Veel krachten verlieten de sector tijdens de lockdowns. Nu alle horecabedrijven tegelijk weer opengaan, is het voor cafés en restaurants vissen uit dezelfde, kleinere, vijver arbeidskrachten.

Maar het tekort aan technisch geschoold personeel is het grootst, zegt Witjes. „Machinemonteurs, elektriciens, loodgieters, ingenieurs.” Door de energietransitie zal de vraag alleen maar groeien, verwacht hij. „Het gaat er de komende jaren niet eenvoudiger op worden personeel te vinden.”

Witjes voorziet een lichte stijging van de werkloosheidscijfers als de steun vanuit de overheid stopt, nu staat dat gepland voor oktober. „Niet omdat het dan economisch slecht gaat, dat is dan de ‘gewone’ economische dynamiek op de arbeidsmarkt. Een aanpassingsmechanisme.” De overkoepelende trend blijft duidelijk, volgens Witjes: „De arbeidsmarkt wordt krapper.”

Lonen trekken geen mensen

Versterkt die krappe arbeidsmarkt de positie van werknemers? Ook in de metaalsector is het tekort aan personeel groot. Werkgevers in de industrie verwachten dat de werkgelegenheid fors zal groeien.

Maar dat de arbeidsmarkt krapper wordt, vertaalt zich volgens een woordvoerder van werkgeversorganisatie AWVN „niet direct” in de cao’s. Inflatiecijfers en de , nu in veel sectoren gunstige, economische vooruitzichten zijn bij cao-onderhandelingen bepalender. Een tekort, zegt hij, vertaalt zich eerder in „incidentele beloningen” om personeel te trekken. Om arbeidstekorten op te lossen investeren werkgevers liever in onderwijs en omscholing.

Ook Paul de Beer, hoogleraar arbeidsverhoudingen aan de UvA, wijst daarop. „Lonen zijn niet het beste instrument om mensen aan te trekken, helemaal als die mensen er niet zijn.” Met een loonsverhoging trek je misschien mensen uit andere sectoren. „Maar het doet niets aan het grotere tekort van arbeidskrachten.”

Daarvoor zijn investeringen nodig, in onderwijs en in ontwikkeling van personeel. „Als ze verstandig zijn ontwikkelen ze in de metaalsector een brede strategie om die tekorten structureel aan te pakken.”

Bovendien zegt, De Beer, zijn de loonsverhoging die vakbonden en werkgevers nu in de metaalsector zijn overeengekomen, ook weer niet bijster hoog. „Voor een krappe arbeidsmarkt, en een sector waarin het goed gaat, is het vrij weinig. Zeker als je het afzet tegen de looneis van de vakbonden van 5 procent.”