Reportage

Biesbosch dreigt vol te lopen: ‘Nooit eerder in een zomermaand meegemaakt’

Brabants natuurgebied Het vele water uit Limburg komt samen in de Biesbosch. Daar is het ook voor bedoeld. Maar: „Het geeft ook een ecologische impuls.”

De Biesbosch dient als wateropvang voor de grote rivieren, zoals nu na de extreme regen van vorige week.
De Biesbosch dient als wateropvang voor de grote rivieren, zoals nu na de extreme regen van vorige week. Foto Rien Zilvold

De Nieuwe Merwede die langs de noordzijde van de Biesbosch stroomt, ziet eruit als een modderrivier, „koffiebruin”, zoals boswachter Harm Blom van Staatsbosbeheer het noemt. „Dit is een uitzonderlijk beeld. De rivier zit vol slib dat helemaal uit de heuvels van de Duitse Eifel komt.”

Het Brabantse deel van Nationaal Park De Biesbosch is ruim tweehonderd kilometer stroomafwaarts van de rampgebieden in Limburg, België en Duitsland die overvallen zijn door heftige regenval met verwoestende rivierkrachten tot gevolg. Nick Schoone, adviseur waterkwaliteit en -kwantiteit van Rijkswaterstaat, heeft „nooit eerder in een zomermaand als juli meegemaakt dat de Biesbosch vol water dreigt te lopen. Dat gebeurt eigenlijk alleen in de herfst- of wintermaanden als er volop neerslag is of storm vanaf zee voor opstuwing zorgt.”

Nauwgezet volgen Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat de laatste dagen de waterstanden van de Rijn en Maas. Voor de Noordwaard, dat grenst aan de Merwede, is er een winterprotocol bij hoogwater. Dan wordt het vee naar hoogwater-vluchtplaatsen gebracht en worden alle mensen die in het gebied wonen en werken gewaarschuwd. Nu heeft Rijkswaterstaat „het winterprotocol naar de zomer verplaatst”, aldus Schoone. De hoogwaterpiek noopte daartoe. „Mensen die in de uiterwaarden recreëren lopen beslist gevaar, dat moeten we vermijden.”

Jong gebied

De grote rivieren Maas en Rijn komen samen in de Biesbosch, de Nederlandse delta bij uitstek. Dit gebied geldt als het iconische voorbeeld van het project ‘Ruimte voor de rivier’, waarmee Rijkswaterstaat over heel Nederland rivieren toekomstbestendig heeft gemaakt, niet alleen door dijken te verhogen maar vooral door bergingszones voor stijgend rivierwater te creëren. Door klimaatverandering zullen extreem hoge waterstanden juist in de zomer steeds vaker voorkomen.

Bekijk hier de beelden van de wateroverlast in Zuid-Limburg

In de polder Noordwaard strekt zich een enorme vlakte uit van rijk bloeiende graslanden. Aan de stuwingen in het water van de kreken is goed te zien dat het water binnenstroomt. Blom: „Dit gebied is nog maar jong, zes jaar geleden was dit landbouwgrond met suikerbieten en aardappelen. Nu is het open moerasnatuur geworden. Aan de noordkant langs de Merwede ligt een hoogwaterdrempel, zodat het water ongehinderd weg kan stromen, hier over de Noordwaard via Amer, Hollands Diep en Haringvliet naar zee.”

De ‘geplande’ doorstroming vindt plaats bij twee meter of meer in de Merwede, een stand die hoogstwaarschijnlijk niet wordt gehaald. Toch is dit een testcase voor de Biesbosch, die gaat doen waar hij altijd goed in was: waterberging en doorstroming om waterveiligheid zeker te stellen.”

Het rivierensysteem van de Biesbosch heeft, aldus Schoone, „geen invloed op het waterpeil in Limburg, de afstand is te groot. Toch geldt wel: hoe sneller het water wegstroomt, des te gunstiger is dat kilometers stroomopwaarts. De Haringvlietsluizen staan nu verder open dan normaal in de zomer, maar je kunt ze niet helemaal openzetten. Dan trek je het hele watersysteem leeg en dat heeft gevolgen voor onder meer bevaarbaarheid. Dus we zoeken nu dag en nacht naar de juiste balans.”

Foto Rien Zilvold

Maaswerken

Onder de noemer Maaswerken is ook in Limburg op diverse plekken langs de Maas ruimte voor de rivier gecreëerd, onder meer tussen Ooijen en Wanssum in Noord-Limburg. Daar is een geul gegraven die een oude Maasarm verbindt met de rivier, waardoor hoogwater snel afgevoerd kan worden richting de Biesbosch. „Je zou kunnen zeggen dat de rivieren dankzij de ruimte die ze nu hebben meer adem kunnen halen”, zegt Schoone, „dat geldt natuurlijk niet voor Zuid-Limburg, Ardennen en Eifel. Daar stroomt al het overvloedige regenwater van de laatste dagen rechtstreeks langs de hellingen de kleinere rivieren in, die vervolgens overstromen.”

In de Biesbosch is zes eeuwen gestreden tegen het water. Al die tijd is gezocht naar inpolderen en bedijken om het water te temmen. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog werd geopperd de gehele Biesbosch in te polderen, „maar gelukkig is dat niet doorgegaan”, zegt Blom. „Dan hadden we hier niet de dynamische, wilde moerasnatuur gehad; met bevers, vis- en zeearenden en vele tienduizenden vogels die hier foerageren.”

Lees ook: Nederland krijgt vaker te maken met extreme regenval

Door overstromingen van 1993 en 1995 zag men in dat alleen maar bedijken geen keuze meer is. ,,Dit gebied is een delta, de hartslag van het Nederlandse en deels Europese waterbeheer, en een delta moet je ruimte gunnen.” In het pas verschenen boek De Biesbosch. Na zes eeuwen, land van het (weer) levende water is de geschiedenis van dit dynamische zoetwaterlandschap terug te lezen. „Altijd hebben hier dijken en polders gelegen”, zegt Schoone, „totdat de Sint-Elisabethsvloed van 1421 alles wegvaagde en er een soort binnenzee ontstond. Feitelijk richten we met ‘Ruimte voor de rivier’ die wijdte van toen weer opnieuw in.”

Voor Blom is de piek van ruim anderhalve meter uit ecologisch gezichtspunt ook bijzonder, waar hij zelfs met spanning naar uitkijkt, daarbij in gedachten houdende dat de situatie voor zoveel mensen in Limburg, Duitsland en België dramatisch is. „Maar hier geeft dat binnenstromende water een enorme boost, zoals dat hoort bij rivier- en getijdennatuur. Zaden en larven van ver komen het gebied binnen, er komt een nieuwe laag slib en dat zorgt voor een ongekende ecologische impuls die de Biesbosch kenmerkt, zoals dat al eeuwenlang gebeurt. Het is die dynamiek van wateropvang en waterafvoer waar dit hele systeem op draait.”

Een historisch kaart uit 1730 van de Biesbosch, getekend door Nicolaes Cruquius. Bron: Uitgeverij Pictures Publishers, Woudrichem