Rechts: Jevgeni Roizman probeert de jonge moeder Svetlana te helpen, die van 150 euro in de maand niet kan rondkomen. Links: een dame komt vragen naar ‘slim stemmen’.

Foto Andrej Borodoelin

Interview

Russische activist waarschuwt de jongere generatie: ‘Ze moeten hun tijd niet verkwisten in de gevangenis’

Jevgeni Roizman Kremlincriticus

In aanloop naar de parlementsverkiezingen in september neemt in Rusland de repressie toe. Activist Jevgeni Roizman weigert zijn kritiek op het Kremlin te matigen, maar waarschuwt tegelijkertijd de jongere generatie: „Ze moeten hun tijd niet verkwisten in de gevangenis.”

Sinds kort staat er een ingepakte tas klaar in het huis van Jevgeni Roizman in de Russische stad Jekaterinburg. Voor het geval hij de volgende is bij wie de Russische politie de deur intrapt. Geen onwaarschijnlijk scenario, want de oud-burgemeester van de stad behoort tot een groep die in Rusland in hoog tempo wordt uitgedund: die van de oppositiepolitici.

Roizman trof meer voorzorgsmaatregelen. Hij onderwierp zijn archief aan een inspectie, vernietigde adressenboekjes, notities, paperassen en zelfs boeken met mogelijk belastende informatie over hemzelf of anderen. Het zijn maatregelen die hem als historicus en schrijver doen denken aan minder verkwikkelijke episodes uit de Russische geschiedenis, vertelt hij in zijn kantoor in het centrum van de stad. „Ik heb mijn zaken op orde gebracht en mijn spullen gepakt, zodat ik snel kan handelen als ze komen. Wij Russen hebben hier ervaring mee.”

In de aanloop naar de parlementsverkiezingen in september nemen de Russische autoriteiten geen halve maatregelen. De opschoning van oppositiegeluiden begon dit jaar met de arrestatie en veroordeling van oppositieleider Aleksej Navalny, gevolgd door de vervolging en arrestatie van talloze activisten en Kremlincritici.

Lees ook deze reportage: Aanhangers van Navalny: ‘Dat hij zo snel terugkomt, is ongelofelijk’

Leonid Volkov, Navalny’s eveneens uit Jekaterinburg afkomstige stafchef, vluchtte dit jaar met zijn gezin naar het buitenland. Eind mei werd oppositiepoliticus Andrej Pivovarov aangehouden in een vliegtuig dat op het punt stond te vertrekken. Officieel zit de voorzitter van de onlangs opgeheven prodemocratische organisatie Open Russia vast vanwege een oud Facebookbericht. Zijn echte vergrijp: deelname aan de verkiezingen.

Een week later nam oppositielid Boris Goedkov – eveneens kandidaat bij de verkiezingen – na een reeks huiszoekingen de wijk naar Oekraïne. De bestempeling van Navalny’s beweging als extremistisch, half juni, was de nekslag. Navalny’s bondgenoot Ljoebov Sobol stapte onlangs uit de race.

Schoonheidsspecialiste

Hoewel Roizman geen kandidaat is, kreeg ook hij te maken met vervolging. In maart werd hij opgepakt bij een oppositiebijeenkomst in Moskou. In mei kreeg hij negen dagen cel plus negen dagen voorwaardelijk wegens één tweet en één retweet in aanloop naar pro-Navalny-demonstraties.

Tot de politie weer op de stoep staat, doet de politicus waar hij het beste in is: andermans problemen oplossen. In zijn kleine kantoor houdt hij met zijn filantropische Roizman Fonds iedere vrijdag ‘spreekuur’ voor Russen met noden. En dat zijn er heel wat in een stad van anderhalf miljoen. ‘Leef je leven zodanig, dat je niet bij Roizman op spreekuur hoeft’, staat op de linnen tasjes die in hipsterwinkels in het centrum worden verkocht.

De blonde Svetlana is met haar zoontje gekomen. Zenuwachtig – haar achternaam geeft ze niet – zet de jonge vrouw zich aan het houten bureau, kind op schoot, tranen in de ogen. Ze verdient 150 euro per maand – niet genoeg om haar kinderen te onderhouden. Als Roizman haar kan helpen met geld voor een opleiding als schoonheidsspecialiste, dan heeft ze kans op een beter inkomen. Hij hoort de vrouw aandachtig aan en stelt haar een plan van aanpak voor.

Dan betreedt een bekende advocaat uit de stad – groen maatpak, dito stilettohakken – het kantoor. Haar cliënt wordt volgens haar valselijk beschuldigd van pedofilie. Daarna: een oudere dame in een lichtpaarse regenmantel die nu weleens wil weten wat dat ‘slimme stemmen’ inhoudt waar iedereen het over heeft. Geduldig legt Roizman haar de stemtactiek uit, waarbij burgers worden opgeroepen te stemmen op de meest kansrijke kandidaat van een andere dan de regeringspartij.

„De mensen weten dat ze bij mij terechtkunnen met hun problemen. Dan ga ik kijken: wie ken ik, wat kan ik doen, hoe kan ik aandacht genereren voor dit probleem? Daarna ga ik op zoek naar een systematische oplossing. En als ik er echt niets aan kan doen, dan kan ik de kwestie tenminste hardop aankaarten”, zegt Roizman tussen twee bezoekers door. En wie last heeft van drempelvrees kan zich aansluiten bij Roizmans hardlooprondje, iedere zaterdagochtend dwars door het centrum.

Foto Andrej Borodoelin

Begrip in de Oeral

Roizman spreekt zich ook graag uit over politieke en maatschappelijke kwesties. Op zijn goed beluisterde radioshow bij Echo Moskvy, en via zijn Twitter- en Instagramfeeds die zich dagelijks vullen met Kremlinkritiek. Bedreigingen en arrestaties neemt hij op de koop toe. „Ik ben een vrij mens, en ik doe wat ik noodzakelijk acht. Mijn enige carrière ben ikzelf. Dus laat ze maar komen.”

Die compromisloze houding maakte Roizman de afgelopen drie decennia tot een begrip in de Oeral. Na een turbulente jeugd en een gevangenisstraf (wegens diefstal), ontpopte hij zich eind jaren negentig tot radicaal drugsbestrijder in Jekaterinburg, een stad waar maffiabazen en heroïnedealers de dienst uitmaakten en Ruslands eerste president Boris Jeltsin opkwam. Roizmans keiharde antidrugsbeleid oogstte kritiek, maar ook ontzag.

Een aantal jaren zat hij namens de voormalige nationalistische Moederland-partij in de landelijke Doema, daarna was hij actief bij het Burgerplatform van miljardair-politicus Michaïl Prochorov. In 2013 versloeg Roizman bij de burgemeestersverkiezingen in Jekaterinburg met succes de regeringspartij Verenigd Rusland, en werd daarmee een van de weinige onafhankelijke bestuurders van Rusland. Toen Verenigd Rusland in 2018 besloot het gekozen burgemeesterschap af te schaffen, gaf hij er woedend de brui aan en wijdde hij zich aan zijn filantropisch-politieke werk.

Lees ook dit artikel over een andere oppositie-activist: Roman Pratasevitsj, journalist en activist

In de betegelde gang schuift twintiger Nikita Vladimirovitsj zijn broertje en diens vriend naar voren. Hun moeder betrapte de twee pubers met de nieuwe, onder jongeren populaire drug snus, en hoopt dat een berisping van Roizman ze van het slechte pad zal afbrengen. „Naar ons willen ze niet luisteren, maar naar Jevgeni Roizman luistert iedereen”, glimlacht Nikita. De jongens gaan schoorvoetend naar binnen.

Toch worstelt Roizman steeds vaker met zijn positie als raadgever, bekent hij als de jongens weg zijn. „Dit is ons land, wíj moeten het beter maken en niet wegvluchten. Rusland is het waard om voor te vechten.” Tegelijk ziet hij met eigen ogen hoe hoog de prijs van verzet in Rusland is geworden. „Toen ik [in mei] in de cel zat, kwam ik erachter dat in de cel naast mij jonge mensen zaten die ik had afgeraden om te emigreren. Het waren jongeren die ik persoonlijk op scholen had toegesproken. Ik ben 59 jaar en daar zaten mensen van begin dertig, opgesloten vanwege hun politieke activiteiten.”

Loekasjenko

De enige opdracht die Roizman jonge Russen nog meegeeft: overleven, vrij blijven en studeren. „Het zijn barre tijden, die we domweg uit moeten zitten. Jongeren moeten hun tijd niet verkwisten in de gevangenis. Ook onze generatie ging indertijd de straat niet op, waarom moeten jongeren vandaag hun vrijheid wel riskeren?”

De repressiegolf in Rusland hangt volgens hem nauw samen met die in buurland Wit-Rusland, waar president Loekasjenko zich al maanden vastklampt aan de macht. „Loekasjenko stelt een precedent, en hier worden ze besmet door zijn wandaden. Onze machthebbers kijken aandachtig naar de reactie van de internationale gemeenschap, en zien dat Loekasjenko er ongestraft mee wegkomt.”

De enige nadelige bijkomstigheid voor zowel Minsk als Moskou, is volgens Roizman de uittocht van competente mensen. „Het zijn jonge mensen met talen- en computerkennis die vanuit Wit-Rusland massaal de grens oversteken naar Litouwen, Letland en Oekraïne.”

Rusland kampt met een vergelijkbare emigratie. Eén op de vijf Russen wil vertrekken, zo bleek vorige maand uit onderzoek van het onafhankelijke opiniebureau Levada, sinds 2016 aangemerkt als ‘buitenlands agent’. Roizman somt de getallen moeiteloos op. „Volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken wonen ongeveer veertien miljoen Russische burgers permanent in het buitenland. Alleen al in Silicon Valley werken veertigduizend Russische wetenschappers, stel je eens voor dat die allemaal in Rusland zouden werken.”

Zelf piekert Roizman niet over vertrek. Het rugzakje in de gang dient dan ook echt alleen voor een plotselinge inval. „Ik ben Jevgeni Roizman. Ik ben hier geboren en getogen. Ik weet wat goed is voor dit land.”

Lees ook dit interview met Aleksej Levinson van het Levada Center uit 2017: ‘Het Russische systeem is lachwekkend’