Leidt Freedom Day tot een Engelse cultuuroorlog om het mondkapje?

Engels coronabeleid Engeland heft deze maandag veel beperkingen op. Vooral de vraag of het mondkapje nog op moet, verdeelt rekkelijken en preciezen.

Een voetganger loopt zondag langs een winkel aan Oxford Street in Londen.
Een voetganger loopt zondag langs een winkel aan Oxford Street in Londen. Foto Hollie Adams/Getty Images

Freedom Day zou voor de Engelsen een dag van nationale vreugde en vrijheid zijn: na maandenlange beperkingen mogen ze vanaf maandag weer schouder aan schouder staan in de pub, zoenen met vreemden op de dansvloer van een club en met de hele familie op bezoek bij oma in het verzorgingstehuis.

Maar de omstandigheden zijn verre van feestelijk. De afgelopen weken steeg het aantal coronabesmettingen tot bijna hetzelfde niveau als tijdens de vorige piek in januari - alleen al afgelopen weekend zijn in het VK ruim 100.000 positieve tests geregistreerd en ook het aantal ziekenhuisopnames en sterfgevallen neemt langzaam weer toe. Intussen is ruim 30 procent van de Britten nog niet volledig gevaccineerd.

Wat het precieze gevolg zal zijn van de opheffing van vrijwel alle coronarestricties weet niemand, maar wetenschappers hebben de afgelopen weken voor allerlei doemscenario’s gewaarschuwd. Zo zou het aantal ziekenhuisopnames weer in de duizenden kunnen lopen en dagelijks weer zo’n honderd à tweehonderd mensen kunnen komen te overlijden aan Covid-19. Ook wordt gevreesd dat het zorgpersoneel een nieuwe toestroom niet aankan en miljoenen Britten in quarantaine zullen moeten leven – met alle maatschappelijke gevolgen van dien. Mogelijk zijn er zelfs verstrekkende internationale gevolgen: wetenschappers hebben gewaarschuwd dat de heropening kan leiden tot verdere wereldwijde verspreiding van de besmettelijke Deltavariant van het virus en het ontstaan van nieuwe varianten die resistent zijn voor de beschikbare vaccins.

De cijfers en waarschuwingen hebben ertoe geleid dat een aanzienlijk deel van de Britse bevolking niet blij is met de versoepelingen. Uit peilingen blijkt dat ongeveer de helft van de inwoners van het Verenigd Koninkrijk vindt dat de maatregelen voorlopig in stand zouden moeten blijven. Vooral tegen het opheffen van de mondkapjesplicht is veel weerstand: uit steekproeven van YouGov blijkt dat meer dan 70 procent wil dat deze verplichting overeind blijft voor het openbaar vervoer en 66 procent vindt dat deze voor winkels zou moeten blijven gelden. Dus in plaats van schouder aan schouder, staan de Engelsen maandag lijnrecht tegenover elkaar.

Beroep op gezond verstand

Bij de aankondiging van de versoepelingen deed premier Boris Johnson twee weken geleden een beroep op het gezonde verstand van burgers en bedrijven: nu de officiële maatregelen zijn vervallen, moeten zij zélf een inschatting maken van wat nodig is om de pandemie beheersbaar te houden. Die oproep heeft het Engelse publiek verder verdeeld: de groep mensen die de maatregelen blijft volgen – te herkennen aan hun mondkapjes in winkels en bussen – tegenover de groep die blij is na anderhalf jaar eindelijk van de restricties af te zijn.

De 42-jarige Sophie Stephens uit het oosten van Engeland zegt daags voor de versoepelingen de tweedeling al sterk te voelen. Zij zal vanaf maandag geen mondkapje meer dragen - en over die keuze is ze erg uitgesproken op sociale media. „Nu ontvang ik allerlei berichten van mensen die me veroordelen en onder druk zetten om het alsnog te doen”, vertelt ze via Twitter. „Terwijl het vanaf nu een vrije keuze hoorde te zijn!” In de berichten die Stephens krijgt, wordt ze onder meer „asociaal” en „een sociopaat” genoemd.

Media speculeren over een cultuuroorlog tussen bemondkapten en mensen die hun gezicht niet bedekken

Niet alleen in de inbox van Stephens lopen de spanningen op. Het nieuws dat het Londense ov-bedrijf TfL de mondkapjesplicht blijft handhaven, leidde afgelopen week tot woedende reacties en oproepen tot boycots. Andersom zeggen voorstanders van de coronamaatregelen winkels te zullen mijden waar geen mondkapjes gedragen worden en beschuldigen zij mensen die zich niet langer aan de maatregelen houden van egoïsme. Sommige Britse media speculeren inmiddels zelfs over het uitbreken van een cultuuroorlog tussen bemondkapten en mensen die hun gezicht weigeren te bedekken.

Socioloog Tobias Stark, van de Universiteit Utrecht, stelt dat het wegvallen van de mondkapjesplicht het „potentieel voor conflicten” tussen de twee kampen inderdaad vergroot. „Al langer is er een tweedeling tussen mensen die voor en tegen de maatregelen zijn. Die scheiding is in de loop der maanden versterkt door onze confirmation bias: mensen gaan op zoek naar informatie die hun bestaande beeld bevestigt en negeren informatie die dat tegenspreekt”, zegt Stark telefonisch.

Voorheen was niet altijd duidelijk wie bij welke groep behoorde, maar vanaf maandag zal dit in Engeland zichtbaarder zijn dan ooit: „door het wel of niet dragen van een mondkapje geef je een duidelijk signaal af over wat jouw overtuigingen zijn, en dus bij welke groep je hoort”, stelt hij. Hierdoor wordt de „sociale identiteit” van de twee groepen sterker, wat kan leiden tot meer afstand en minder begrip voor de ander.

Een supermarkt in Hatfield.

Foto Peter Cziborra/Reuters

Wat olie op het vuur gooit, is dat bedrijven en organisaties gedwongen worden stelling te nemen. Niet alleen TfL houdt de mondkapjesplicht in stand, ook supermarktketens als Tesco en Sainsbury’s blijven klanten vragen een mondkapje te dragen. Dit maakt Stephens furieus: „Ik ben dubbel gevaccineerd, waarom wordt mij dan nog steeds verteld hoe ik moet leven? Het voelt helemaal niet als Freedom Day”. De Britse zegt zelf geen oordeel te vellen over mensen die wel een mondkapje blijven dragen, zolang zij haar maar met rust laten. Wel vindt ze dat deze mensen „zichzelf niet moeten voordoen als heiligen”.

‘Een beetje te vroeg’

Basisarts Andrew Gale (29) uit het Zuid-Engelse Truro vindt het in tegenstelling tot Stephens juist „een beetje te vroeg” om de maatregelen te versoepelen. Hij vertelt telefonisch dat hij een mondkapje blijft dragen in winkels en het ov; ook heeft hij onlangs zijn kaartjes voor een groot festival doorverkocht omdat hij de kans op besmetting daar te groot acht.

Gale zegt dat hij het als plicht ziet om zich aan deze maatregelen te blijven houden om kwetsbare landgenoten te beschermen. Om diezelfde reden is hij de afgelopen maanden meermaals discussies aangegaan met onbekenden over de ernst van het coronavirus. „Zo riep een man op straat een keer dat het coronavirus maar een griepje is”, vertelt hij. „Omdat ik op corona-afdelingen heb gewerkt en de allerzieksten heb gezien, kon ik het niet laten om te zeggen: heb jij gezien hoe iemand eruit ziet die sterft aan Covid?”

Metro in Londen.

Foto Justin Tallis/AFP

Dit soort gesprekken eindigden meermaals in een „verhit debat”. Maar nu de maatregelen zijn versoepeld, zou Gale niet snel meer mensen aanspreken. „Eerder kon ik me nog beroepen op de wet, maar nu heb ik minder argumenten om me mee te verdedigen.”

De Britse socioloog Elisa Pieri, verbonden aan de universiteit van Manchester, doet onderzoek naar de sociale gevolgen van pandemieën. Zij schrijft in een e-mail dat door het „prematuur opheffen van de coronamaatregelen de pestkoppen – of de luidsten of de sterksten – het voor het zeggen krijgen” in Engeland.

„Voor de zwakkeren van onze samenleving, die zich om medische redenen niet kunnen laten vaccineren of andere gezondheidsklachten hebben, wordt het moeilijker om de dingen te doen die ze de afgelopen tijd wel op een veilige manier konden doen”, zoals naar de supermarkt gaan of met het ov reizen.

Hoewel er zorgen over toenemende spanningen en ongelijkheid, is volgens socioloog Stark nog niet te voorspellen wat de maatschappelijke gevolgen zullen zijn. Hij verwacht dat het wegvallen van de mondkapjesplicht en de andere maatregelen „op enkele plekken zeker tot conflict zal leiden”, maar gaat er vooralsnog vanuit dat het blijft bij opstootjes in de trein of in de kroeg. Wellicht komt Johnsons wens uit en zal het gezonde verstand prevaleren. Of zoals Gale zegt: „je ziektekiemen bij je houden, zou gewoon good manners moeten zijn.”