Op de locatienetwerken van Apple en Amazon krijgt iedereen z’n eigen surveillancestaat

Technologie

Apple en Amazon bouwen locatienetwerken om voorwerpen en personen te traceren. Met ‘Find My’ of ‘Sidewalk’ raak je nooit meer iets kwijt, is de belofte. Maar zo’n digitaal vangnet is ook een valstrik.
Beeld Getty, bewerking NRC

Een pandemie opent deuren die normaal gesproken gesloten blijven.
Twee aartsconcurrenten, Apple en Google, kondigden op vrijdag 10 april 2020 aan dat hun experts samen een systeem ontwikkelen om de verspreiding van het coronavirus af te remmen. Ze gingen een bluetoothnetwerk bouwen voor iPhones en Android-toestellen, dat registreert wie dicht bij wie in de buurt is, en hoelang. De identiteit en exacte locatie van gebruikers blijven daarbij geheim.

Afgelopen jaar kregen miljarden telefoons deze nabijheidsmeter ingebouwd. In Nederland downloadden bijna 5 miljoen mensen de bijbehorende Coronamelder. Dit massaal traceren van contacten leverde een „positieve maar kleine bijdrage” aan de bestrijding van het virus, concludeerde het RIVM.

Voor het eerst maakte de wereld op grote schaal kennis met bluetooth als opsporingsmiddel. De draadloze techniek verandert de telefooneigenaar in een wandelende zoekmachine, die de omgeving continu aftast en de bevindingen doorgeeft aan het achterliggende netwerk.

Hetzelfde principe is de basis van de bluetoothtrackers die je helpen sleutels of je tas terug te vinden. Zulke traceernetwerken bestaan al langer – pioniers Tile en Chipolo zijn er inmiddels ruim zeven jaar mee bezig – maar nu storten techreuzen Apple en Amazon zich op de zoekmarkt. Deze bedrijven, met een beurswaarde van 2.400 miljard respectievelijk 1.900 miljard dollar, beschouwen locatienetwerken als het fundament voor het internet of things – voorwerpen die in verbinding staan met de rest van de wereld.

Nooit meer iets kwijt

Apple’s Find My (in het Nederlands: Zoek mijn…) is een zoeksysteem dat een miljard iPhones en iPads aaneenrijgt. Het Sidewalk-netwerk van Amazon koppelt tientallen miljoenen ‘slimme’ luidsprekers, camera’s en wifi-netwerken tot een digitaal vangnet in en rondom het huis.

Find My staat op elke iPhone, in de vorm van een app die toont waar je Apple-apparaten zijn en mensen die hun ‘live’ locatie met je delen. Find My werkt sinds kort ook met objecten, als ze voorzien zijn van een bluetoothbaken of Apples eigen bluetoothtracker, de AirTag.

Zodra iPhones in de buurt komen van zo’n baken (bluetooth kan tot enkele tientallen meters reiken), krijgt het toestel een seintje van het baken met zijn locatie. Dat bereikt dan de eigenaar via het netwerk. De plek van het voorwerp kan om de hoek zijn, op de stoep van de buurman, maar ook aan de andere kant van de wereld. Handig als je bagage op een verkeerde vlucht belandt: je raakt nooit meer iets kwijt.

De reikwijdte van Find My is groot, vergeleken met wat de concurrentie biedt. Samsung heeft een soortgelijk netwerk (SmartTags, alleen voor Samsung-telefoons) en telt 70 miljoen gebruikers. Chipolo, uit Slovenië, heeft voor zijn bluetoothtrackers een eigen gemeenschap van 5 miljoen deelnemers. Toch bouwde deze start-up een speciale versie voor Apples zoeksysteem. Een knieval voor Big Tech? „We zijn blij dat de grote spelers de locatiemarkt betreden”, laat het bedrijf via de mail weten. „Dat bewijst het bestaansrecht van onze productiecategorie.”

Lees ook: Apples zoekmachine van een miljard iPhones

Tile (26 miljoen gebruikers) verzet zich juist tegen de manier waarop Apple de locatiemarkt op de iPhone naar zijn hand zet. Het Find My-netwerk is weliswaar ‘open’ voor alle bluetoothtrackers, maar die kunnen niet dezelfde technische mogelijkheden gebruiken als Apples eigen AirTags. Oneerlijke concurrentie, vindt Tile. „Apple trekt zijn eigen diensten voor en gijzelt consumenten”, zei Tiles advocaat tijdens een hoorzitting in de Amerikaanse Senaat. Tile zocht daarom aansluiting bij die andere techgigant: Amazon.

De slimme stoep

Amazon schakelde begin juni het Sidewalk-netwerk in, een project waaraan het sinds enkele jaren werkt. Sidewalk (stoep) is een draadloze koppeling tussen Amazon-apparaten bij elkaar in de buurt. Het net moet een straat vol slimme huizen verbinden tot één slimme wijk.

Op dit moment werkt Amazon Sidewalk alleen nog in de Verenigde Staten. Daar is de armslag van Amazon groot, zowel binnenshuis (met Echo-speakers die naar digitale assistent Alexa luisteren) als buitenshuis, in de vorm van filmende deurbellen en bewakingscamera’s.

Sidewalk koppelt al die apparaten aan elkaar, met een combinatie van bluetooth, wifi en een 900 MHz-radionetwerk dat data over grotere afstand verstuurt. Elke deelnemer stelt via Sidewalk ook een deel van zijn internetverbinding beschikbaar. Zo zou je, volgens Amazon, kunnen meeliften op het wifi-netwerk van de buren op plekken waar je eigen verbinding tekortschiet. Net als Find My is Sidewalk ‘open’ voor andere fabrikanten, met de bluetoothtrackers van Tile als eerste externe product.

Beeld Getty, bewerking NRC

Stalkers en surveillance

Find My en Sidewalk zijn goed versleuteld en afgeschermd tegen hackers, beloven de techbedrijven. De grootste kans op misbruik zit in een andere hoek: stalking en privacyschending. Een tracker is zo groot als een muntstuk en je verstopt het simpel in een auto of tas om mensen in de gaten te houden.

Elk systeem om je hond te traceren, kun je ook gebruiken om mensen te stalken

Privacy-organisatie EFF

Apple heeft zijn AirTags een beetje aangepast om ongewenst volgen te voorkomen. Zodra de AirTag een paar uur van de eigenaar is verwijderd, gaat het ding zachtjes piepen. Ongevraagd volgen ligt ook op de loer bij Sidewalk, waarschuwt de Amerikaanse privacyorganisatie EFF: „Elk systeem dat je in staat stelt je hond te traceren, kun je ook gebruiken om mensen te stalken.”

Amazon gaat nog een stapje verder met surveillance. Deurbellen van het merk Ring (in 2018 door Amazon overgenomen) zijn met elkaar gekoppeld via de Neigbors-app. Buren waarschuwen elkaar daarin voor verdachte activiteiten. Uit Amerikaanse voorbeelden blijkt dat de digitale buurtwacht geneigd is vooroordelen over uiterlijke kenmerken mee te laten wegen.

De echte politie gebruikt Ring ook. Tweeduizend Amerikaanse politiekorpsen kunnen beeld van videodeurbellen inzien. Sinds kort kan dat niet meer ongevraagd – gebruikers moeten eerst akkoord gaan – maar er is nog altijd geen officieel bevelschrift voor nodig, waarschuwen privacy-experts.

Fear of missing

Aan socialemedianetwerken hebben we fear of missing out te danken: de angst iets te missen van al het leuke wat anderen meemaken. Locatienetwerken spelen in op de fear of missing, de vrees dierbare spullen of dierbaren te verliezen. Controleren waar iets of iemand zich bevindt, wekt de suggestie dat je meer grip hebt op je leven. Vandaar dat helikopterouders hun kinderen graag via gps in de gaten houden. En omgekeerd willen helikopterkinderen de locatie van hun ouders weten als die op leeftijd zijn en wat ‘toezicht’ vergen.

Weinig dingen mogen zo privé zijn als je locatie, de optie die te delen met de buitenwereld kom je overal tegen. Naast Find My Friends, Google Maps, Android Family Link zijn er netwerken als Facebook, WhatsApp, Snap en een hele rits apps waarmee je kunt ‘inchecken’ of anderen volgen.

Wat de een ervaart als een beschermengel op afstand, is voor de ander bemoeizucht of spionage. De Amerikaanse podcaster Kristen Louelle trekt een duidelijke grens: „Ik deel mijn locatie alleen met mijn beste vriendin. Niet omdat ik een grote leugenaar ben, maar ik wil de vrijheid hebben om een smoes te verzinnen als een gesprek me niet uitkomt. ‘Sorry, ik zit nog op mijn werk’, bijvoorbeeld.”

Ook zonder smoesjes schept locatiedeling problemen die relaties aan het wankelen kunnen brengen. Bijvoorbeeld als je – waargebeurd – van kantoor naar het metrostation wandelt en je partner zich afvraagt: „Zeg, wat doe jij op de Wallen?”

Kan het ook uit?

Terug naar contact tracing, het bluetoothnetwerk dat Apple en Google voor de corona-apps bouwden. Daarbij kon iedereen de achterliggende technologie inzien, en er ging een lange publieke discussie aan vooraf over de privacyrisico’s. Gebruikers van de nieuwe locatienetwerken worden echter geacht zelf zulke privacy-afwegingen te maken. Wanneer wordt het netwerk opdringerig of onveilig? Hoe vaak raak je überhaupt je sleutels of tas kwijt? Is het echt nodig daarvoor je eigen surveillancestaat op te tuigen? Zijn er geen betere manieren om met je buren samen te werken?

Het is niet eenvoudig je aan de nieuwe netwerken te onttrekken. Apples Find My staat ‘aan’ zodra je wilt dat je telefoon teruggevonden kan worden. Wie niet wil meehelpen andermans apparaten terug te vinden, kan zijn eigen telefoon ook niet opzoeken als-ie is gestolen.

Amazon Sidewalk staat ongevraagd ingeschakeld. Je moet in de instellingen duiken om je Echo-apparaat te ontkoppelen.

Apple en Google deden in 2020 een belangrijke belofte: ze trekken de stekker uit hun gezamenlijke contact tracing-systeem zodra de pandemie onder controle is. De optie lijkt voor Apple Find My en Amazon Sidewalk ondenkbaar. De deuren zijn open, en ze gaan niet meer dicht.