Vrouwelijke rechters ‘luisteren beter en straffen zwaarder’

Rechterlijke macht Vrouwelijke rechters zijn in de meerderheid en leiden de meeste rechterlijke colleges. Wat betekent dit voor de rechtspraak?

Illustratie Jasmijn van der Weide

Fred van der Winkel (62 jaar) is „de langstzittende president van Nederland”. In 2003 werd hij benoemd tot president van de rechtbank in Almelo. In 2013 werd hij de baas van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden. En sinds vorig jaar bestiert hij de rechtbank van Noord-Nederland. Het is een periode waarin zich binnen de zittende rechterlijke macht een razendsnelle omwenteling voltrok: vrouwelijke rechters hebben in Nederland nadrukkelijk het heft in handen genomen.

„Ik ben blij met al die vrouwen als president”, zegt Van der Winkel over de metamorfose. De opmars van vrouwelijke gerechtsbestuurders heeft volgens hem „een enorme kwaliteitsimpuls” betekend voor de rechtspraak. „Ik zie aan de wijze waarop vrouwen een kwestie analyseren dat ze een bredere kijk hebben dan mannen. Vrouwen denken ook vaak meteen: hoe gaan we dit oordeel communiceren? Vrouwen denken als bestuurder een paar stappen verder.”

De ‘hoogste’ vrouwelijke rechter van Nederland is Dineke de Groot (56). Ze werd vorig jaar november geïnstalleerd als eerste vrouwelijke president van de Hoge Raad, die in 1838 werd ingesteld. Haar benoeming valt samen met een toevloed van vrouwelijke magistraten bij het hoogste gerecht. Toen De Groot in 2012 als raadsheer (rechter) werd benoemd, werkten er vijf vrouwen in die functie. Een decennium later zijn het er veertien – naast twintig mannen. „Het is heel hard gegaan”, zegt De Groot.

Lees ook: De rechtbank die zoekt naar oplossingen

Hoge Raad bleef achter

Volgens haar is het vooral aan de inspanningen van Geert Corstens, president van de Hoge Raad van 2008 tot 2014, te danken dat er bij het hoogste rechtsorgaan meer vrouwen werden aangesteld. „Het was tien jaar geleden overduidelijk dat de Hoge Raad achterbleef bij een gelijke man-vrouwverhouding vergeleken met rechtbanken en gerechtshoven. En dat is maatschappelijk niet goed. Net zoals we nu nadenken hoe we nog meer en anders divers kunnen worden.”

Bij de grootste rechtbank van Nederland, die van Amsterdam, werken 233 rechters. Mannelijke magistraten zijn er een steeds kleiner wordende minderheid. Bijna 70 procent van de hoofdstedelijke rechters is vrouw. Christa Wiertz-Wezenbeek (60 jaar) is er sinds 2019 president. Daarvoor was ze president van de rechtbank Oost-Brabant. Wiertz is al 22 jaar rechter.

Het snel groeiende aantal vrouwen binnen de rechterlijke macht noemt Wiertz „een heel logische ontwikkeling”. Op de juridische faculteiten zijn vrouwelijke studenten al geruime tijd in de meerderheid en steeds meer vrouwen werken. „Dan krijg je vanzelf een doorstroom. Je ziet dit ook in andere beroepsgroepen, zoals in het onderwijs en in de gezondheidszorg.” De relatief gunstige arbeidsvoorwaarden in de rechterlijke macht en de goede mogelijkheden om in deeltijd te werken, hebben volgens Wiertz ook „zeker een rol gespeeld” om het vak van rechter voor vrouwen aantrekkelijk te maken.

Voor een antwoord op de vraag waarom uitgerekend in de rechtspraak genderdiversiteit is bereikt en vrouwen het glazen plafond weten te doorbreken, verwijst De Groot naar studies van sociale wetenschappers van de Vrije Universiteit Amsterdam. „Zij concluderen dat bij de rechterlijke macht niet die competitieve, masculiene sfeer heerst die wel is aangetroffen in bijvoorbeeld de advocatuur en accountancy. Bij ons is de cultuur op samenwerken gericht. En leiding geven wordt gestimuleerd. In mijn beleving zijn zulke factoren van wezenlijke invloed op de toename van vrouwelijke bestuurders in de rechterlijke macht.”

Van der Winkel herinnert zich dat eind jaren tachtig al werd gevochten om mannen te krijgen voor de opleiding tot rechterlijk ambtenaar. Er solliciteerden bijna alleen maar vrouwen. „Je zag dat mannelijke juristen liever kozen voor het grote geld dat je als jurist in de top van het bedrijfsleven of bij sommige advocatenkantoren kunt verdienen. Ze wilden geen carrière in de rechterlijke macht.” Een baan als rechter is volgens hem beter te combineren met het gezinsleven en dat vinden vooral vrouwen prettig. „Zij zijn minder ambitieus gericht op geld verdienen. Vrouwen vinden de kwaliteit van leven belangrijker dan geld.”

Prima salaris

Het is een observatie die de president van de Hoge Raad nuanceert. Ook van het salaris van een rechter kun je volgens haar „uitstekend leven. Daar is niks mis mee. In Nederland hoeft een rechter gelukkig geen bijbaantje te zoeken om rond te komen”, aldus De Groot.

In een pas verschenen themanummer over vrouwen en rechtspraak van het Nederlands Juristenblad, een initiatief van hoogleraar rechtssociologie Ashley Terlouw en docent rechtswetenschap Rowin Jansen van de Radboud Universiteit Nijmegen, zijn 24 rechters (12 mannen en 12 vrouwen) geïnterviewd. Belangrijkste vraag: is de rechtspraak veranderd door de komst van vrouwelijke rechters?

De overgrote meerderheid van de respondenten meent volgens Terlouw, die de vraaggesprekken deed, dat het geslacht van de rechter voor de uitspraken geen verschil maakt, al zijn er wel verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke rechters. Vrouwelijke magistraten zijn volgens de bevraagde rechters empathischer. Ze zijn langer in staat het gesprek op gang te houden, geven meer uitleg en luisteren beter. Een andere observatie is ook dat vrouwelijke rechters strenger straffen. „De rechtspraak is veranderd door de emancipatie van de vrouw maar de mannelijke rechters zijn ook geëmancipeerd en dat leidt ook tot verandering”, zegt Terlouw.

Lees ook: ‘Feminiene rechters zijn beter’ (Opinie)

Te weinig mannen?

Volgens Christa Wiertz-Wezenbeek van de rechtbank Amsterdam is „het niet goed te veel nadruk te leggen op verschillen tussen mannen en vrouwen”. „Iedereen heeft een eigen stijl, maar dat is niet typisch mannelijk of vrouwelijk.”

In de rondgang die Terlouw maakte langs rechters waarschuwen een aantal magistraten voor oververtegenwoordiging van vrouwen in de rechterlijke macht. Een mannelijke rechter spreekt zelfs van „een gevaarlijke ontwikkeling”. Beroepen waarin vrouwen in de meerderheid zijn, devalueren volgens hem in aanzien. Dineke de Groot is het niet met die uitspraak eens. „Het aanzien van ons werk wordt bepaald door de wijze waarop we een zaak behandelen en de uitspraak. Het gaat om de kwaliteit van het werk.”

Nieuwe balans zoeken

Een aantal rechters heeft verklaard dat bij sommige rechterlijke colleges, al dan niet stiekem, een voorkeursbeleid voor mannen wordt gevoerd om de verhoudingen man-vrouw weer gelijk te trekken. Fred van der Winkel snapt het wel. „Als het echt doorschiet, moeten we actief een nieuwe balans gaan zoeken.”

De Groot verwacht evenwel dat er een nieuw evenwicht ontstaat. De groep juristen die nu een opleiding tot rechter volgt, is erg divers samengesteld. „Meer mannen dan een tijdje geleden en een gemengde instroom. Dat zal weer leiden tot een andere samenstelling”, zegt De Groot.

Er is volgens haar geen reden voor bijzondere bezorgdheid. „We hebben bijna tweehonderd jaar een oververtegenwoordiging van mannen gehad in de rechterlijke macht. Ik zou niet durven zeggen dat dit niet goed is geweest voor het vertrouwen in de rechtspraak.”

Lees ook: ‘Rechtspraak is nog van de blanke autochtonen’ (Column)