Opinie

Europa moet een autoritaire lidstaat eruit kunnen zetten

Rechtsstaat Het is niet denkbeeldig dat er binnen de EU autoritaire staten ontstaan. In dat geval moet de Unie optreden, meent . Niets doen is volgens hem geen optie.
Een demonstratie vorige maand in Boedapest tegen de nieuwe anti-LGBTQ wet van de Hongaarse premier Viktor Orbán
Een demonstratie vorige maand in Boedapest tegen de nieuwe anti-LGBTQ wet van de Hongaarse premier Viktor Orbán Foto Marton Monus / Reuters

Premier Mark Rutte (VVD) vroeg vorige maand zijn Hongaarse ambtgenoot Viktor Orbán op de man af waarom hij niet artikel 50 in gang zette om zijn land uit de EU terug te trekken, want als het land zich niet aanpaste dan „hebben ze niks te meer te zoeken in de EU”. De directe aanleiding is de ‘anti-homo’-wet van de regering-Orbán. Deze uitspraak was de laatste in een reeks opmerkingen waarin Rutte suggereerde om Hongarije uit de EU te zetten. Momenteel is het niet mogelijk om een land uit de EU te werken. Het zwaarste middel waar de EU over beschikt, is een lidstaat zijn stemrecht in Brussel te ontnemen. Maar zelfs deze stap is moeilijk te realiseren door politieke en praktische obstakels. Maar stel je voor dat de EU, zoals Rutte zou willen, een lidstaat er wel uit zou kunnen gooien: zou dat een wenselijke situatie zijn? Ik denk van wel.

Democratisch verval in EU-lidstaten komt steeds vaker voor. De EU-instituties lijken ondertussen niet bij machte om dit proces een halt toe te roepen. Of Hongarije al een autocratie is, is een moeilijke vraag. Het wordt niet langer gezien als een vrij land door de Freedom House Index. Dat de EU een autoritaire lidstaat zal tellen is inmiddels een realistisch vooruitzicht. Een autoritair land onderdrukt zijn bevolking in plaats van voor haar belangen op te komen. Als Europese burgers moeten wij ons afvragen wat een democratische EU moet doen als dit realiteit wordt. Mijn stelling is dat een democratische EU een autoritaire lidstaat eruit moet zetten.

Lees ook: Rutte over Hongarije: als ze zich niet aanpassen aan de EU ‘moeten ze eruit’

Het democratische probleem

Europese besluitvorming steunt op het democratische mandaat van alle lidstaten. De EU-instituties zijn fora waar de democratisch gekozen vertegenwoordigers van de bevolkingen van de verschillende Europese lidstaten samen beslissingen nemen om de problemen van de 21ste eeuw het hoofd te bieden.

Zo vertegenwoordigt het Europees Parlement bijvoorbeeld verschillende nationale bevolkingen – vandaar ook de nationale verkiezingen ervoor. De Europese Raad bestaat uit de gekozen regeringsleiders. De EU is dus geen overkoepelende democratie boven de lidstaten, maar een democratie van de lidstaten.

Het uit de EU zetten van een lidstaat zou de allerlaatste stap zijn

In meerdere Europese democratieën, met Hongarije voorop, zijn partijen aan de macht die liberale en democratische instituties afbreken, zoals een onafhankelijk rechtspraak en vrije verkiezingen. Deze lidstaten veranderen langzaam van een democratie in een autocratie. Zo’n regering vertegenwoordigt de belangen van haar politieke vrienden, terwijl een deel van de bevolking politiek monddood wordt gemaakt. Vanuit een democratisch perspectief is zo’n situatie onaanvaardbaar. Maar dat is niet het enige probleem.

Een autoritaire lidstaat schrijft of blokkeert wetten voor de andere democratische bevolkingen in de EU. Anders dan internationale organisaties heeft de EU-invloed op vele beleidsterreinen met directe gevolgen voor alle burgers. Een autoritaire lidstaat heeft stemrecht in Europese besluitvorming via zijn regering en Europarlementariërs. Dat betekent dat alle andere democratische bevolkingen regels moeten volgen die medebepaald zijn door autoritaire politici. Dat ondermijnt het democratisch mandaat van al het Europese beleid. Niets doen is dus geen optie.

Lees ook: Zorgen over ‘het immuunsysteem’ van de Sloveense democratie

De laatste stap

Het uit de EU zetten van een autoritaire lidstaat zou de allerlaatste stap zijn in een langer proces. De EU zou zijn best moeten doen alle bevolkingen en hun democratische instituties te beschermen tegen autoritaire krachten. Diplomatieke druk, economische sancties, en naar de rechter stappen zijn belangrijke eerste stappen om democratisch verval tegen te gaan. Het mogelijk uit de EU zetten van een lidstaat fungeert dan als een stok achter de deur om deze eerdere acties kracht bij te zetten.

Er zijn veel praktische vragen waar Europese politici en beleidsmakers nu al mee in hun maag zitten: wie beslist er bijvoorbeeld wanneer een democratie is veranderd in een autocratie? Naast het waarborgen van de democratie zijn er ook andere overwegingen waarmee rekening moet worden gehouden bij het nemen van een politieke beslissing. Wat zijn de humanitaire, economische en geopolitieke gevolgen van het uitzetten van een lidstaat? Misschien leiden deze overwegingen tot andere keuzes. Maar dan offeren we wel onze gezamenlijke democratie op.

Het uitzetten van een autoritaire lidstaat is uiteindelijk een noodzakelijk middel om democratie binnen de EU te waarborgen.