Analyse

Oud-president Jacob Zuma stookt Zuid-Afrika op, desnoods vanuit het gevang

Onrust in Zuid-Afrika Het wildvuur van vernielingen in Zuid-Afrika volgt uit een vooropgezet plan. De clan van Zuma laat zien waar de echte macht ligt.

Een soldaat van het Zuid-Afrikaanse leger bewaakt bewoners van Soweto die zouden hebben meegedaan aan de plunderingen in het Jabulani-winkelcentrum in deze voorstad van Johannesburg.
Een soldaat van het Zuid-Afrikaanse leger bewaakt bewoners van Soweto die zouden hebben meegedaan aan de plunderingen in het Jabulani-winkelcentrum in deze voorstad van Johannesburg. Foto Luca Sola/AFP

Turend door de rook van vijf dagen van vernielingen en plunderingen, waarbij meer dan zeventig Zuid-Afrikanen omkwamen, zou een politierechercheur inmiddels een duidelijk patroon kunnen ontwaren. Ten eerste: de plaats delict. De rellen beperken zich met name tot twee provincies, KwaZulu-Natal en Gauteng, waar Johannesburg ligt, het economisch hart van het land. Winkelcentra, fabrieken, zelfs ziekenhuizen werden niet alleen leeggeroofd. Ze werden na de plunderingen ook in brand gestoken.

In de andere provincies van Zuid-Afrika bleef het rustig, op enkele uitzonderingen na. In de verpauperde Oost-Kaap waren het nota bene taxichauffeurs die winkels met succes beschermden tegen plunderingen.

De Oost-Kaap is de provincie die twee ANC-presidenten voortbracht: Nelson Mandela en Thabo Mbeki, beiden lid van de Xhosa-bevolkingsgroep. De Xhosa-fractie in het ANC was zo dominant dat zij de ‘Xhosa Nostra’ werd genoemd – naar de Siciliaanse maffia, de Cosa Nostra. Daar kwam pas verandering in in 2009, toen Jacob Zuma, een Zulu, werd geïnstalleerd tot president. Zuid-Afrika telt zo’n twaalf miljoen Zulu’s. Het is de grootste bevolkingsgroep in het land, die behalve in KwaZulu-Natal vooral in de andere plaats delict wonen: Johannesburg.

De grote groepen Zuid-Afrikanen die de afgelopen dagen hun geplunderde waren met winkelwagens tegelijk de supermarkten uitreden waren zeker niet alleen Zulu’s. Dit was een mix van wanhopige Zuid-Afrikanen die de gevolgen van de derde coronagolf, een strenge lockdown en hoge werkloosheid proberen te overleven, en opportunistische leden van de middenklasse die soms per Mercedes of terreinwagen hun gratis breedbeeldtelevisies kwamen halen.

‘Crimineel netwerk’

Dit roept vragen op over de motieven. Is het wildvuur of is het aangestoken? „Het is vervaardigd door een crimineel netwerk dat zijn kansen schoon zag door de gevangenneming van een politiek boegbeeld”, schrijft journalist Richard Poplak woensdag in de Daily Maverick. Dat boegbeeld is Zuma en het netwerk waar Poplak op doelt trok gedurende Zuma’s presidentschap (van 2009 tot 2018) aan de touwtjes in de zetel van Zuid-Afrika’s macht: de Union Buildings in Pretoria.

De omvang van de roof in die negen jaar is blootgelegd tijdens het drie jaar durende onderzoek en de hoorzittingen van een speciale onderzoekscommissie. Die toonden aan dat staatsbedrijven als South African Airways, het elektriciteitsbedrijf, de posterijen en openbaarvervoersbedrijven structureel zijn leeggeroofd en dat contracten werden verdeeld onder toezicht van Zuma en zijn zakenvrienden, de Indiase gebroeders Gupta. Er bleek ook uit dat de ministers die naar hun pijpen dansten met kofferbakken vol contant geld rondreden. Tegelijk werden onder Zuma de inlichtingendiensten gepolitiseerd en hun opsporingscapaciteit afgebroken. Die veiligheidsdiensten bleken deze week machteloos te staan tegenover het geweld.

Het ontslag van Zuma in 2018 op last van zijn eigen partij, de benoeming van Cyril Ramaphosa tot president en de daaropvolgende aanstelling van de onderzoekscommissie luidde het einde in van de politieke macht van dit corrupte netwerk. Interpol vaardigde een internationaal arrestatiebevel uit tegen de Gupta’s en Zuma werd door de hoogste rechtbank van het land veroordeeld tot vijftien maanden celstraf, die afgelopen woensdag inging. In de strijd tussen de staat versus Zuma leek de laatste schaakmat te staan. Maar dat was alleen op papier zo.

Lees ook het interview met Jacob Zuma uit 2019: ‘Bewijs maar dat ik corrupt was’

De afgelopen dagen kon Zuid-Afrika pas echt de reikwijdte zien van het criminele web dat aan Zuma is verbonden is. Veel van de plunderingen waren opportunistisch. Maar het in brand steken van fabrieken en winkelcentra wijst volgens de Zuid-Afrikaanse politie op een hoge mate van organisatie. De belangrijke verkeersader tussen Durban en Johannesburg werd geblokkeerd. Voedseldistributiecentra waren bewust gekozen doelwitten. De eerste vrachtwagens die in brand gingen stonden in het logistiek centrum van KwaZulu-Natal, Mooirivier.

Zuma’s dochter Duduzile Zuma-Sambudla moedigde die vernielingen openlijk aan via Twitter. De lokale dj Ngizwe Mchunu gooide op sociale media meer olie op het vuur. Die mobilisatie toont dat Zuma de straat desnoods vanuit de cel regeert.

Lees ook:Plunderen in naam van Jacob Zuma

Regeringspartij ANC heeft jarenlang geprofiteerd van Zuma’s populariteit onder Zulu’s. Toen hij in 2009 aan de macht kwam, veroverde de partij voor het eerst de macht in KwaZulu-Natal, waar de macht tot dan in handen was van de Inkatha Vrijheidspartij die begin jaren negentig een bloedige strijd uitvocht tegen het ANC. In ANC-kringen werd die overwinning toen enthousiast „het Zuma-effect” genoemd. Nu Zuma door zijn oude partijkameraden aan de kant is gezet, voelen ze pas echt wat het Zuma-effect precies betekent. „Het Zuma-effect achtervolgt met name het ANC in KwaZulu-Natal”, schrijft Sibusiso Ngalwa in de Daily Maverick. Vanuit die ANC-kringen in Zuma’s thuisprovincie klonk deze week al een smeekbede aan president Ramaphosa om een presidentieel pardon voor Zuma.

Burgermilities

De vernielingen hebben pijnlijk duidelijk gemaakt dat ‘de staat’ die Ramaphosa in ere hoopte te herstellen vooralsnog machteloos staat tegenover ‘de straat’ van Zuma. Zelfs met behulp van het leger is de onderbetaalde politie van Zuid-Afrika niet in staat het vuur te doven. Het volk moet het zelf doen, laten de taxichauffeurs in de Oost-Kaap en de burgermilities die nu de winkels bewaken zien. Na de dodelijke derde coronagolf en achterblijvende vaccinaties, dreigen nu ook voedseltekorten. De Zuid-Afrikaanse economie bungelde al aan een zijden draadje, nu komt daar een miljard euro aan schade bij, alleen al in Durban, volgens een schatting van woensdag.

De rechterlijke macht wilde de Zuma-clan laten zien dat in Zuid-Afrika recht en orde prevaleren. Dat niemand boven de wet staat, zelfs niet de eerste Zulu-president in het land. De rokende pluimwolken boven Zuid-Afrika deze week laten zien dat deze overwinning duur wordt betaald.