De dansvoorstelling ‘Lavagem’ gaat mede over de vele zwarte schoonmakers in Brazilië.

Foto Renato Mangolin

Interview

De paradox van zeepsop: de schoonmakers worden zelf als vuil beschouwd

Dans De vrolijke bubbels in ‘Lavagem’ zijn bedrieglijk. De speelse dansvoorstelling, te zien op Julidans, gaat onder andere over het racisme dat de vele zwarte schoonmakers in Brazilië ervaren.

Lekker glibberen en glijden over een nat oppervlak. Een lichaam dat wordt bedolven onder handenvol zeepsop. Een feestje van uitgelaten, kletsnatte dansers en rondvliegende witte vlokken bubbels. Heerlijk om naar te kijken, toch. In andere voorstellingen waarbij de performers nat worden is dat meestal het geval. Maar in Lavagem (‘wassen’) van de Braziliaanse Alice Ripoll, donderdagavond op festival Julidans te zien, zit er een donker randje aan het speelse vertoon. Er stinkt iets.

Nee, Lavagem gaat niet over het eindeloze handenwassen en deurklinken schoonvegen van het afgelopen anderhalve jaar, zegt Ripoll vanuit Zwitserland. „Maar enigszins profetisch lijkt het wel, ook met die gezichtsmaskers.” Een jaar later dan gepland reist ze met haar gezelschap Cia Rec door Europa, waar al eerder werk van haar te zien was, ook in Julidans. Voorstellingen waarin de rauwe werkelijkheid van de Braziliaanse maatschappij sluimert onder de kleurrijke, feestelijke oppervlakte en soms met geweld uitbarst.

De ervaringen van de dansers, profs en amateurs, vormen vaak het uitgangspunt. In Cria werkte Ripoll bijvoorbeeld met jongeren uit de favela’s: een even swingende als schurende voorstelling, met dans van de straten van Rio de Janeiro, waar Ripoll haar thuisbasis heeft. Lavagem werd gemaakt met professionele dansers, eveneens uit de getto’s van ’s werelds carnavalstad nummer één.

Twee jaar geleden, nog voor de coronacrisis uitbrak en met name in Brazilië keihard toesloeg (en nog steeds toeslaat), opperde een van de dansers het idee om met zeepsop als bewegingskatalysator te werken. Ripoll, zelf afstammeling van Europese immigranten: „Toen we ermee gingen improviseren, zag ik hoe het sop de donkere kleur van hun huid verandert. Dat bracht me op de relatie met de vele zwarte schoonmakers in Brazilië, het racisme dat zij ervaren. Er is sprake van een paradox: zíj zijn degenen die ervoor zorgen dat de huizen van de elite schoon zijn, maar diezelfde elite beschouwt hen als oud vuil.”

Choreograaf Alice Ripoll. Foto Renato Mangolin

Ze zag nog een andere tegenstrijdigheid. Schoonmaken betekent, zegt Ripoll, een verwijdering van alles wat met normale functies van elk menselijk lichaam te maken heeft. Geurtjes, slijm, zweet, bloed, et cetera; alles wat samenhangt met volstrekt natuurlijke acties, zoals seks of de geboorte. Tijdens de bevalling komen optimale hygiëneregels en uiterst primitieve lichamelijkheid dichter bij elkaar dan ooit. „Vandaar die scène waarin dansers zich een weg banen uit een kluwen van lichamen. Hoe schoner hoe beter, zijn we geneigd te denken, maar dat is in wezen in strijd met de natuur.”

In Rio beweegt zich iedere dag een stroom mensen – vrouwen vooral: moeders, schoonmoeders, tantes en zussen – van de favela’s naar de ‘nette’ wijken van de rijke, overwegend blanke elite. Die de hoeders van hun hygiëne het liefst negeert, alsof ze onzichtbaar zijn, of in elk geval anoniem. De maskers in de voorstelling verwijzen dus juist níét naar hygiëne, maar naar maatschappelijke hiërarchie.

Ripoll wil met haar dansvoorstelling de hardnekkige gevolgen van de geschiedenis van Brazilië, de kolonisatie en de slavernij, zichtbaar maken. De stinkende onderstroom van het bruisende Brazilië, waar ras en klasse – net als in Europa, benadrukt zij – nauw met elkaar verbonden zijn, al onthoudt Ripoll zich als witte Braziliaanse bescheiden van al te stellige uitspraken. Persoonlijke ervaringen met racisme heeft zij immers niet. „Ik luister naar de verhalen van de dansers.”

Wel weet ze zeker dat het er onder Bolsonaro niet beter op is geworden, integendeel. Wat de linkse regering Lula aan verbeteringen bracht voor de zwarte en oorspronkelijke bevolking, is door de huidige president weer teruggedraaid. Na een korte opleving lijken de achtergestelde groepen weer terug bij af. De weg uit hun miserabele omstandigheden is even glibberig als de vloer waarop de dansers in Lavagem spartelen.

Lavagem op festival Julidans, 15/7 en 16/7. ITA, Amsterdam. Inl: julidans.nl