De klimaattransitie gaat iedereen raken: dit zijn de belangrijkste punten uit de Green Deal

Green Deal De Europese Commissie presenteert deze woensdag het megapakket aan wetsvoorstellen die Europa klimaatneutraal moeten maken. De plannen zijn ambitieus en ingrijpend.

De nieuwe Europese klimaatplannen hebben als doel de EU in 2030 55 procent minder vervuilende stoffen te laten uitstoten dan in 1990.
De nieuwe Europese klimaatplannen hebben als doel de EU in 2030 55 procent minder vervuilende stoffen te laten uitstoten dan in 1990. Foto Gerard Julien/AFP

Dat de doelen van de Europese ‘Green Deal’ ambitieus zijn, was al wel eerder duidelijk. Maar vanaf deze woensdag wordt ook echt concreet wat dit voor landen, bedrijven en burgers gaat betekenen. In Brussel presenteerde de Europese Commissie deze middag een megapakket aan wetsvoorstellen die Europa op het pad naar een klimaatneutrale toekomst per 2050 moeten zetten.

De plannen zijn ingrijpend: Commissievoorzitter Ursula von der Leyen noemde ze al „een van de meest ambitieuze hervormingen van het EU-beleid ooit”. De verantwoordelijke Eurocommissaris Frans Timmermans (Klimaat) sprak van „de grootste veranderingsoperatie in mensenheugenis”. In totaal gaat het om dertien voorstellen die effect hebben op alle onderdelen van de Europese economie. Concreet werken ze toe naar het ‘tussendoel’ om in de EU in 2030 55 procent minder vervuilende stoffen uit te stoten dan in 1990. Reden waarom het pakket de naam Fit for 55 heeft meegekregen.

„Je kunt wel duizend keer zeggen: dit wordt heel moeilijk en zwaar”, zegt Timmermans desgevraagd. „Maar pas op moment dat je concrete voorstellen ziet, gaan industrie en politici ook écht zien dat het heel moeilijk en zwaar wordt.”

Of alle voorstellen het halen, is allerminst zeker: zowel vanuit verschillende lidstaten als vanuit het Europees Parlement is al met scepsis op onderdelen gereageerd. Maar, benadrukt Timmermans voortdurend: het einddoel staat niet ter discussie. „Je kunt er niks vanaf knabbelen”, zegt hij in reactie. „Je kunt er hooguit iets anders in stoppen.” En: „Als u iets niet bevalt, dan hoor ik graag hoe anders moet.”

Dit zijn de belangrijkste punten om de discussie over het pakket te begrijpen:

Europees beprijzen van transport en gebouwde omgeving

Je kunt dit het meest controversiële plan noemen. Tot op het laatst stond het ook in Brussel zelf ter discussie: een nieuw ‘emissiehandelsysteem’, dat een prijs zet op brandstof voor auto’s en de verwarming van huizen en kantoren. Een vergelijkbaar systeem is er al voor de zware industrie, de elektriciteitssector en het Europese vliegverkeer. Bedrijven kopen daarbij rechten om broeikasgassen uit te stoten. Het is daarmee een financiële prikkel om schoner te worden.

Lees ook: Gigapakket aan klimaatwetgeving zal alle EU-lidstaten en alle burgers raken

Iets vergelijkbaars wil de Europese Commissie nu ook voor twee sectoren waarvan de uitstoot nog nauwelijks daalt: transport en de ‘gebouwde omgeving’. Het betekent niet dat automobilist of huizenbezitter straks ook emissierechten moet kopen, wel dat brandstofleveranciers dat moeten gaan doen. Zij worden daarmee gedwongen tot de afweging: schoner worden of meer betalen? Het lijkt onvermijdelijk dat ze de extra kosten gaan doorberekenen aan burgers. Dat is reden voor fel verzet, bijvoorbeeld in Frankrijk. Het land vreest een herhaling van de ‘gele hesjes’. Ook de groene en liberale fracties in het Europees Parlement voelen er niets voor.

Een Europees fonds om energie-armoede te dempen

Een ding is zeker: de klimaattransitie gaat iedereen raken. Tegelijk zal de impact niet overal even zwaar voelbaar zijn. Om die reden stelt Brussel voor een deel van de inkomsten die het nieuwe emissiehandelsysteem opleveren in een nieuw fonds te stoppen, om burgers te ondersteunen die het zwaarst geraakt worden, bijvoorbeeld door stijgende brandstofprijzen. Het gaat om circa 10 miljard euro per jaar, wat lidstaten zelf moet aanvullen en waarmee ze verplicht steunprogramma’s moeten bekostigen. Het fonds is er voor alle EU-landen, maar omdat de klap zwaarder aankomt in Oost-Europese lidstaten zal daar meer geld naartoe stromen.

Steun voor getroffen burgers: het klinkt als iets waar je moeilijk tegen kan zijn. Toch is er grote argwaan over het fonds. Het betekent immers ook dat een Europese ‘herverdeling’ op gang komt – waar rijkere lidstaten traditioneel weinig voor voelen. Bovendien is nog onduidelijk hoe de Commissie precies wil controleren of het geld goed terechtkomt. Europarlementariërs en lidstaten vragen zich af hoe slim het is zulke grote sommen geld Europees te gaan ‘rondpompen’.

Timmermans: „Als je afweegt wat de meeste kans geeft op gedragsverandering van producenten én op mogelijkheden consumenten te compenseren, dan is dat dit ETS-systeem.” Maar, erkent hij: „Dat zal tot heel veel discussie leiden. We hebben daar nog niet iedereen van overtuigd.”

Een einddatum voor de brandstofmotor in auto’s

Voor een continent dat een grote en belangrijke auto-industrie heeft, is het een van de meest ingrijpende voorstellen: uitfaseren van auto’s met een verbrandingsmotor. Tot op het laatst is het plan bevochten, onder meer vanuit Duitsland en Frankrijk, die beide een machtige autolobby kennen.

Toch stelt de Commissie voor de emissienormen voor nieuwe auto’s zo te verscherpen dat de ‘klassieke motor’ op termijn verdwijnt. In 2030 moeten nieuwe auto’s 55 procent en busjes 50 procent minder uitstoten, in 2035 moeten beide emissievrij zijn. Dat komt neer op een verbod op de verbrandingsmotor.

Een koolstofgrensheffing

Gaat het over strengere Europese normen, dan klinkt steevast kritiek dat vervuiling zich dan naar buiten de EU verplaatst. Koolstoflekkage, heet dat ook wel. Maar met een nieuwe ‘koolstofgrensheffing’ wil de Commissie dat voorkomen. Bij import in de EU van bepaalde goederen, waaronder ijzer, staal, cement en kunstmest, zal straks een taks moeten worden betaald, afhankelijk van hoe vervuilend de productie was.

Onder meer de Verenigde Staten en China kijken al tijden met argusogen naar de nieuwe heffing. Zij vrezen protectionisme en dreigen met tegenmaatregelen. Brussel benadrukt dat zijn voorstel in overeenstemming zal zijn met de regels van de Wereldhandelsorganisatie.

Daarvoor moet de EU dan wel het mes zetten in de ‘gratis CO2-rechten’ die de Europese industrie nu nog krijgt om zich te kunnen weren tegen oneerlijke concurrentie. Ook dat zal tot felle discussies leiden, zeker nu de prijs voor uitstoot de afgelopen maanden snel is opgelopen.