Necrologie

Christian Boltanski (76), de macabere kunstenaar, is overleden

Christian Boltanski | (1944 – 2021) Kunstenaar Christian Boltanski zette in 2010 bij wijze van kunstwerk een weddenschap op zijn eigen dood. Als hij na 2018 zou sterven had hij de weddenschap gewonnen. Hij overleed woensdag in zijn woonplaats Parijs.

Christian Boltanski in 2017
Christian Boltanski in 2017 Foto Roger Cremers

De macabere kunstenaar. Zo luidde de bijnaam van de Franse fotograaf, beeldhouwer en filmmaker Christian Boltanski. Hij overleed woensdag op 76-jarige leeftijd in zijn geboorteplaats Parijs. Wie het werk van deze Franse kunstenaar wil samenvatten, komt een eind met de woorden eenzaamheid, ellende en dood. Boltanski was een autodidact wiens leven voor een belangrijk deel bepaald werd door de Shoah, waar zijn Oekraïens-joodse vader aan had weten te ontkomen.

Bevreesd voor de gedachte dat je zomaar weggevoerd kan worden, brengt Boltanski een groot deel van zijn leven binnenshuis door met zijn ouders en broers. Er wordt weinig naar school gegaan en op zijn dertiende begint Christian Boltanski met het maken van zijn eerste schilderijen, om ze in 1968 zo goed als allemaal te vernietigen.

Het is in dat jaar dat hij meer naar buiten treedt en bekendheid krijgt wanneer bij zijn eerste eigen tentoonstelling de film The Impossible Life of CB wordt getoond. Het spel dat erin gespeeld wordt met autobiografie en fictie en toespelingen op het verleden, vooral de Holocaust, zal een rode draad zijn in zijn verdere werk.

Kleren

Met zijn films, installaties en foto’s wilde hij het verleden reconstrueren. Daarbij ging hij weliswaar uit van wat hem zelf had gevormd, maar hij deed dat ook op basis van de verhalen van anderen. Een goed voorbeeld daarvan is The Album of Photographs of the D. Family, 1944-1954, dat in 1972 op de Documenta in Kassel was te zien. Voor deze fotoserie put hij uit de familiearchieven van zijn vriend Michel Durand-Dessert. Iets vergelijkbaars doet hij in 1990 als hij in de Grosse Hamburger Strasse in Berlijn op de muren naast een in februari 1945 gebombardeerd huis de namen en beroepen van de mensen weergeeft die in dat huis hebben gewoond. „Wie weinig beelden en herinneringen aan zijn jeugd heeft, pretendeert zich die van een ander toe te eigenen”, lichtte hij vaak toe.

Lees ook dit interview met Boltanski uit 2010: Ontzielde truitjes

Niet alleen met foto’s en naamgeving reconstrueerde hij het verleden, en gaf hij de doden een identiteit terug. Hij deed dat ook met kleren, die behoren immers iemand toe en het afnemen ervan was onderdeel geweest van de ontmenselijking die de slachtoffers in de concentratiekampen ten deel viel. De werken Canada (1988), The Lake of the Dead (1990) en Dispersion (2010) tonen stapels kleding die bij elkaar hangen of verspreid over de grond liggen om te verwijzen naar de kleding, brillen en tassen die opgestapeld in de vernietigingskampen lagen.

De expositie ‘na’ van Christian Boltanski in de Oude Kerk in Amsterdam.

Foto Roger Cremers

In 2017 deed hij in de Oude Kerk van Amsterdam iets vergelijkbaars. In de kunstinstallatie Na lagen zwarte, gebruikte regenjassen als stille getuigen van de naamlozen. De jas als lichaam om de „afwezigheid in aanwezigheid” aan te geven, aldus Boltanski zelf. Bij de Biënnale in Venetië in 2019 had hij een kamer gevuld met gouden reddingsdekens, om zo aandacht te vragen voor het lot van de vluchtelingen.

Lees ook: Een jas is voor Christian Boltanski als een lichaam

Universeel hart

Het werk van Boltanski is niet allemaal zo macaber. In 2005 begon hij met het verzamelen van de hartslagen van mensen over de hele wereld, in een poging het hart van de mensheid tot een geheel te brengen. Het project dat in 2010 te horen was, kreeg de titel Les Archives du cœur en is te horen op het Japanse eiland Teshima. In de woestijn Atacama in Chili plaatste hij 850 kleine Japanse belletjes die volgens legendes voor de ziel van de overledenen zouden staan.

Geestig, maar toch ook macaber is de weddenschap die hij in 2010 op zijn eigen leven afsloot. Met de Australische gokker en kunstverzamelaar David Walsh sprak Boltanski af dat hij 24 uur per dag gefilmd werd in zijn studio. Daarvoor kreeg Boltanski maandelijks betaald. Walsh hoopte dat Boltanski voor 2018 zou sterven, want anders zou hij door moeten blijven betalen. Hij sloot er een weddenschap op af, omdat hij nog nooit verkeerd had gegokt (en hij hoopte zo het sterven van Boltanski live te zien). Boltanski won de weddenschap.

De man die de dood tot kunst verhief gaf zelf in een interview in Forbes vorig jaar aan: „Er is een soort bevrijding in de dood.” Laten we hopen dat hij aan die gedachte vasthield.