Klanten winkelen weer zonder mondkapjes in de Markthal in Rotterdam.

Foto Robin Utrecht

Hoe het kabinet zich toch weer door het coronavirus liet verrassen

Reconstructie | coronavirus Van 500 coronabesmettingen per dag naar meer dan 10.000. Hoe heeft het zo snel mis kunnen gaan?

Opgetogen staan demissionair premier Mark Rutte (VVD) en Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) half juni Nederland te woord. „Hugo de Jonge en ik hebben op deze plek meerdere keren de hoop en verwachting uitgesproken dat we op weg waren naar een mooie zomer. En die verwachting komt gelukkig uit”, zegt Rutte. De coronabestrijding verloopt zó voortvarend, vindt het kabinet, dat vanaf 26 juni vrijwel alle resterende coronamaatregelen opgeheven worden. Alleen de anderhalve meter houdt stand, tenzij mensen negatief getest zijn. Dan mag ook die meest basale basisregel worden losgelaten.

Amper een maand later staat Nederland er diametraal anders voor. De besmettingscijfers zijn sinds de versoepelingen door het dak gegaan en zijn de hoogste van Europa. Tienduizenden jongeren zitten door besmettingen van henzelf of vrienden in quarantaine. Honderdduizenden Nederlanders vrezen voor hun vakantie, nu Nederland dé coronabrandhaard van Europa is geworden en andere landen reizigers mogelijk gaan weigeren.

Het kabinet en het RIVM lieten zich de laatste weken compleet overrompelen door de snelle verspreiding van de Deltavariant, blijkt uit openbare informatie en gesprekken met betrokkenen. Het kabinet wist niet goed welk effect versoepelingen op de besmettingscijfers zouden hebben. De modellen waar het besluit op gebaseerd werd, berekenden vooral eventuele ziekenhuisopnames. De daadwerkelijke stijging van het aantal besmettingen sinds de versoepelingen was volgens het RIVM „twee keer zo snel” als verwacht. Niet voor het eerst deze crisis werd het coronavirus daardoor ernstig onderschat.

Festivalbezoekers genieten op Harmony of Hardcore (Live Again) festival, eerder deze maand. Bezoekers moesten bij de ingang van het terrein een negatieve coronatest of een vaccinatiebewijs laten zien. Foto Andreas Terlaak

Lessen uit de zomer van 2020

Als er één les is die het kabinet zegt geleerd te hebben van de zomer van 2020, dan is het deze: dat er niet te snel versoepeld moet worden, want dat geeft de maatschappij het gevoel dat ‘het’ voorbij is. Bovendien moet de overheid waakzaam blijven voor een opleving van het coronavirus.

Díe fout, wordt dit jaar al vroeg besloten, mocht deze keer niet gemaakt worden. De crisisorganisatie moet in de zomer in een waakstand blijven voor een eventuele opleving. En áls die er zijn, dan zal het kabinet kunnen ingrijpen.

Als, zou, misschien.

Want in het voorjaar heerst er vooral opluchting. De Britse variant, die zich vanaf de jaarwisseling snel door Nederland verspreidt, mag de duur van de in december verzwaarde lockdown dan verlengd hebben, het einde van de crisis gloort. In het voorjaar denkt het kabinet vooral in het scenario dat in de zomer de crisis grotendeels voorbij is. Dan is de meerderheid van de volwassen bevolking gevaccineerd. Helemáál vrij zoals voor de coronacrisis zal het in de zomer wellicht nog niet zijn, maar in juni moet de crisis wel grotendeels onder controle zijn. Met meer pessimistische scenario’s, bijvoorbeeld de opkomst van een nieuwe, gevaarlijkere variant, wordt dan nog geen rekening gehouden.

Met de opkomst van een nieuwe, gevaarlijkere variant, wordt in het voorjaar nog geen rekening gehouden

Het optimisme overwint als blijkt dat, dankzij de lockdown en de vaccinaties, het aantal besmettingen snel daalt. De ziekenhuizen stromen leeg. Half juni weet het kabinet het zeker: ze gaan de laatste twee stappen van het openingsplan tegelijk zetten. ‘Beetje bij beetje’ is veranderd in een reuzenstap, waarmee vrijwel alle overgebleven maatregelen worden afgeschaft.

Maar sommige burgemeesters twijfelen. Als je te veel in één keer doet, zeggen enkelen van hen in vergaderingen met het kabinet, zal maatschappelijk het idee ontstaan dat er niets meer geldt, óók de anderhalve meter niet. Ze zien liever dat de stappen toch afzonderlijk genomen worden, op 21 juli vervallen dan de laatste maatregelen. Andere burgemeesters vinden dat de samenleving al verder is dan het bestuur en willen wél dat er sneller versoepeld wordt. Bovendien vindt een deel van het kabinet dat er nog harder versoepeld moet worden dan het openingsplan beschrijft. De anderhalve meter zou óók wel afgeschaft kunnen worden, denken sommigen. Ze zien volle pleinen met grote schermen voor zich tijdens het Europees Kampioenschap voetbal.

Lees ook: Nederland geldt nu als wake up-call

Rooskleurige prognoses

Terwijl er half juni nog genoeg zorgen zijn. Nog steeds heeft Nederland een relatieve hoge besmettingsgraad, met zo’n zestig besmettingen per honderdduizend inwoners het dubbele van het gemiddelde in de Europese Unie. Reproductiefactor R, die aangeeft hoe snel het virus zich verspreidt, ligt boven de 1. Nog geen derde van de volwassenen is volledig gevaccineerd. Veel jongeren hebben nog niet eens één prik gehad. De WHO adviseert gevaccineerden om vanwege de opkomst van nieuwe varianten mondkapjes te blijven dragen. De nieuwe Deltavariant zorgt in het Verenigd Koninkrijk al vanaf eind mei voor een forse stijging van het aantal besmettingen. Dat die variant ook in Nederland aanwezig is en half juni nét begint te groeien, lijkt Rutte tijdens een persconferentie niet te weten: hij verwijst er nog naar als iets Brits, waarvan nog maar moet blijken of het Nederland bereikt.

Toch zijn de prognoses die RIVM-directeur Jaap van Dissel aan het kabinet toont rooskleurig. In het advies over de versoepelingen van juni staat zelfs dat het OMT „op korte termijn geen toename verwacht van het aantal infecties” door het vaccinatietempo en een gunstig seizoenseffect. Sterker nog, het OMT laat noteren dat er – ondanks de aanstaande versoepelingen – in de naderende zomerweken „een verdere afname” van de besmettingen te verwachten is.

Maar het effect van de versoepelingen op de besmettingen is niet precies bekend. Er wordt door de modelleurs van het RIVM wel gerekend met de besmettelijkere Deltavariant, maar vooral in relatie tot de verwachte ziekenhuisopnames. Het beeld blijft dankzij vaccinaties daardoor gunstig. „We hebben geen getal gehangen aan het aantal infecties”, bevestigt RIVM-modelleur Jacco Wallinga. Daardoor zal Nederland binnen een paar weken volkomen verrast worden door een drastische stijging van het aantal besmettingen.

Het kabinet zet eind juni door. De anderhalve meter blijft nog, maar zal half augustus opnieuw beoordeeld worden. Verder worden vrijwel alle beperkingen geschrapt. Zelfs de nachtclubs, al anderhalf jaar dicht, mogen weer open voor feestgangers die gevaccineerd of getest zijn. De mondkapjesplicht in binnenruimtes verdwijnt, een stap die nog bijna geen ander Europees land nam. Triomfantelijk werpt demissionair minister Ferd Grapperhaus (Justitie, CDA) voor een tv-camera zijn mondkapje af.

Winkelend publiek in Utrecht, zonder mondkapjes. Foto Jeroen Jumelet/ANP

Dansen met Janssen

Geleefd door optimisme neemt het kabinet nog een andere gok, die een paar weken later symbool geworden lijkt voor de onvoorzichtigheid waarmee Nederland versoepelde: ‘Dansen met Janssen’. Daarmee moeten jongeren overtuigd worden zich te laten vaccineren. Zij kunnen dan immers sneller hun leven oppakken: één prik van Janssen is al voldoende. „Een ideaal vaccin voor als je klaar wil zijn voor een zomer vol festivals”, aldus minister De Jonge. Om het nog aantrekkelijker te maken kunnen jongeren direct een vaccinatiebewijs krijgen en in theorie dezelfde avond nog de club in voor een feest.

Er blijkt geen feitelijke onderbouwing van De Jonge’s aanname dat de jongeren die Janssen kiezen anders geen prik zouden halen. Het is vooral „boerenverstand”, zegt een betrokkene achteraf. Dat jongeren direct een vaccinatiebewijs krijgen wordt niet aan het OMT voorgelegd: het is een risico dat het kabinet door de dan lage besmettingsgraad denkt te kunnen nemen. Maar OMT-lid Marion Koopmans zegt stellig: „Dit zouden wij nooit geadviseerd hebben.”

De RIVM-modellen hadden het uitbundige gefeest niet voorzien

Want het kabinet laat jongeren die nog niet beschermd zijn ‘vrij’. Het duurt zo’n twee tot vier weken voordat het Janssen-vaccin effectief is. Het vaccin beschermt de ontvanger zélf daarna tegen ernstige ziekte, maar het is nog niet goed duidelijk in welke mate het vaccin ook tegen verspreiding van het virus beschermt. Eerder deze maand laat nieuw onderzoek van Janssen bovendien zien dat het vaccin tegen de Delta-variant iets minder effectief is.

Terwijl de sluizen worden opengezet, wordt ook de dijkbewaking beperkt. De contracten met meerdere grote partijen die voor de GGD bron- en contactonderzoek uitvoeren, worden in overleg niet verlengd. Door het lage aantal besmettingen is er immers veel minder werk. Tijdelijke contracten van veel ervaren medewerkers worden eveneens opgezegd, in sommige regio’s vertrekken ook leidinggevenden. Wat resteert zijn uitgeklede teams, aangestuurd door studenten die snel zijn doorgegroeid binnen de organisatie.

Het zijn de overgebleven medewerkers van de GGD’en die als eerste doorhebben dat het weer misgaat. Waren ze eerst voor lunchtijd vaak al klaar met hun brononderzoeken, kort na de versoepelingen draaien ze overuren. Veel besmette mensen zijn op drukbezochte feesten geweest, soms testen na afloop honderden jongeren positief. Het toegangstesten heeft dat niet kunnen voorkomen. Brandhaardjes zijn al gauw een uitslaande brand. De besmettingen nemen zó toe, dat het brononderzoek in sommige regio’s wordt beperkt. Al snel worden toch weer externe medewerkers ingevlogen.

Het optimisme overwon in het kabinet toen bleek dat het aantal besmettingen snel daalde. Vrijwel alle beperkingen, waaronder het dragen van een mondkapje, werden op 26 juni afgeschaft.
Foto Robin Utrecht / ANP
Reizigers zonder en met mondkapjes op station Utrecht Centraal. Het dragen van een mondkapje is niet meer verplicht, behalve in het openbaar vervoer, op middelbare scholen en op luchthavens.
Foto Jeroen Jumelet/ANP
In het openbaar vervoer en het vliegveld zijn mondkapjes nog verplicht.
Foto’s Jeroen Jumelet en Robin Utrecht

Snelle toename besmettingen

Telt Nederland op 27 juni nog ruim 500 nieuwe positieve tests, in de dagen die volgen stijgt het snel boven de duizend en daarna binnen een week door naar ruim 10.000 besmettingen afgelopen zaterdag. Arts-microbioloog en OMT-lid Marc Bonten zegt dat vooral de grote uitbraken in het nachtleven – nieuwe superspreading events – het OMT hebben verrast. „Dat hadden we echt niet gedacht. We dachten dat er een systeem klaar stond om te werken met veilige bubbels na testen, maar dat is gewoon mislukt.”

„Het liep zeker twee keer sneller op dan wij hadden verwacht”, zegt RIVM-modelleur Wallinga. Zijn modellen hadden het uitbundige gefeest niet voorzien. „We gaan uit van het gemiddeld aantal contacten in de horeca per leeftijdsgroep, het kan zijn dat veel meer mensen gelijk enorm hebben gefeest. Dat soort dingen zijn heel moeilijk te voorspellen, terwijl het een enorm effect kan hebben.”

Het is waar sommigen al voor vreesden: dat door de laatste twee stappen van het openingsplan tegelijk te nemen, maatschappelijk het gevoel zou ontstaan dat ‘het’ voorbij is, met een explosie van feesten tot gevolg - en daarmee besmettingen.

Binnen het OMT is de snelle toename door de Deltavariant „onderschat”, zegt OMT-lid Marion Koopmans. Ze denkt dat het door de opmars van varianten steeds lastiger wordt om te berekenen hoe snel infecties oplopen, en wat de precieze link is tussen besmettingen en ziekenhuisopnames is. „Daar worden we wel een beetje zenuwachtig van.”

Bovendien is het zicht op nieuwe varianten troebel. De ‘kiemsurveillance’ waarmee positieve monsters onderzocht worden op de precieze variant, duurt zo’n twee weken – een periode waarin zo’n variant zich razendsnel kan verspreiden. Koopmans: „In de labs in de steden zagen we al een hoger percentage Delta, maar nog niet in de nationale steekproef waarmee gerekend werd.”

Het kabinet ziet de bijna tweehonderd besmettingen in een Enschedese disco in eerste instantie als een vervelend incident

Wallinga zegt dat in het ‘sequencen’ van varianten altijd vertraging zit en dat die deels onvermijdelijk is. Wel is hij verrast dat de Deltavariant eerst weinig gevonden werd in Nederland en in juni „heel hard ging stijgen”. Hij onderzoekt nog hoe dit kan.

Het kabinet kijkt de stijgende cijfers eerst aan en ziet de bijna tweehonderd besmettingen in een Enschedese disco in eerste instantie als een vervelend incident. Ze schrikken past echt wakker als op woensdag het hoogste aantal besmettingen in ruim een maand wordt behaald: 3.688. In twee dagen tijd worden maatregelen voorbereid die op vrijdagavond worden aangekondigd: de nachtclubs moeten toch weer dicht, grote evenementen worden afgelast. Veel zelfreflectie is er op de persconferente vrijdagavond niet, Rutte en De Jonge verdedigen de eerdere versoepelingen. Zó’n stijging had niemand verwacht.

Pas in de dagen na de persconferentie komen betrokkenen erachter dat mensen wél reflectie wilden horen. Maandagmiddag tonen Rutte en De Jonge voor de camera berouw. De Jonge zegt: „Wat toen verantwoord leek, is een inschattingsfout is gebleken, zo eerlijk moeten we gewoon zijn”.

Lees ook: Gedragswetenschappers: onze adviezen zijn genegeerd Lees ook de vorige reconstructie uit 2020 over de corona-aanpak van Nederland