Gedragswetenschappers: onze adviezen zijn genegeerd

Excuses Kabinet De excuses van Rutte en De Jonge over hun persconferentie passen in een patroon. Alle adviezen van gedragsexperts worden in de wind geslagen.

Beelden van het nachtleven in Amsterdam, rondom het Leidseplein, op de avond dat de coronamaatregelen voor clubs en discotheken werden verscherpt als reactie op de stijgende besmettingscijfers.
Beelden van het nachtleven in Amsterdam, rondom het Leidseplein, op de avond dat de coronamaatregelen voor clubs en discotheken werden verscherpt als reactie op de stijgende besmettingscijfers. Foto Roger Cremers

De zelfreflectie waar demissionair premier Mark Rutte (VVD) het vrijdag nog te vroeg voor vond, kwam op maandagmiddag alsnog – er kwamen zelfs excuses bovenop.

Op het ministerie van Algemene Zaken gingen Rutte en demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) diep door het stof. „Er is een inschattingsfout gemaakt, daar balen we van”, zei Rutte. „Excuus daarvoor.”

Vrijdag hadden Rutte en De Jonge verscherpingen van coronamaatregelen aangekondigd. Twee weken eerder waren de meeste maatregelen juist opgeschort. In de persconferentie daarover weigerden ze om te reflecteren op het ambivalente kabinetsbeleid. Een inschattingsfout, zei Rutte toen, was het loslaten van maatregelen niet geweest.

Lees ook: Rutte en De Jonge maken excuses voor te snelle versoepeling coronamaatregelen

Daar kwam hij drie dagen later op terug. De excuses die Rutte maakte zijn tweeledig: ze gaan over de aanvankelijke versoepelingen – „Wat wij dachten wat kon, dat bleek in de praktijk toch niet te kloppen” – maar ook over het ontbreken van de wil om te reflecteren op het kabinetsbeleid en eventuele fouten. „Nederland is een verstandig land.”

De excuses én de erkenning dat de versoepelingen te snel zijn doorgevoerd, zijn een goede eerste stap, zeggen gedragswetenschappers die het kabinet adviseren, of hebben geadviseerd. „Onderdeel van wat mensen ervaren als een rechtvaardig beleid, is het toegeven en rechtzetten van fouten als die gemaakt zijn”, zegt Marijn de Bruin van het Radboudumc. Hij zit in het kernteam van de Corona Gedragsunit van het RIVM. „Het toegeven van fouten wordt dan gezien als kracht.”

Maatregelen overboord

Maar, zeggen andere gedragswetenschappers, het kabinet luistert veel minder naar hun adviezen. Bijvoorbeeld op 18 juni, toen het kabinet op een persconferentie in één klap vrijwel alle coronamaatregelen overboord gooide. (Hugo de Jonge, destijds: „Kunnen we op vakantie? Het antwoord is volmondig: ja.”) Ondanks waarschuwingen van de gedragswetenschappers dat het te snel ging, en dat burgers het idee kregen dat ze zich nergens meer aan hoefden te houden.

Foto Roger Cremers

„Ik mis de echte reflectie bij het kabinet”, zegt Julia van Weert, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zij is lid van de Wetenschappelijke Adviesraad van de Gedragsunit. „Het is en blijft een crisis. In een crisis moet je onzekerheid blijven communiceren. Dat is niet gebeurd.”

De Corona Gedragsunit van het RIVM is in de beginmaanden van de crisis opgericht om de overheid te helpen met de crisiscommunicatie. In de eerste periode, zegt gedragswetenschapper Reint Jan Renes, was er „nauwe samenwerking” tussen kabinet en wetenschappers. Renes, werkzaam aan de Hogeschool van Amsterdam, was in die tijd een van de leden. Zo leerde het kabinet dat de persconferenties, intern al snel „preekjes” genoemd, direct invloed hadden op hoe burgers omgingen met de crisis. De steun voor coronamaatregelen was toen over het algemeen ook hoog. Renes: „De persconferenties werden gedragsinterventies. Ze werden een ijkpunt, met directe gevolgen voor hoe mensen zich gingen gedragen.”

Nederland geldt nu als wake-upcall

De Wetenschappelijke Adviesraad vergadert nog altijd, minimaal eens in de zes weken, en geeft adviezen. Er is ook een appgroep van gedragswetenschappers, waar het de afgelopen dagen flink stormt. Gaandeweg, zegt Renes, is het kabinet zich steeds minder van de gedragsdeskundigen gaan aantrekken. Julia van Weert: „Onze adviezen, bijvoorbeeld over gedoseerd versoepelen, zijn genegeerd.”

Klaar met de pandemie

Eén van de dingen die de deskundigen het kabinet altijd voorhielden, zegt Renes, is dat er reflectie moet zijn op het eigen handelen. „Dat is juist de reden waarom de Gedragsunit werd opgericht. Niemand weet het precies, er zijn geen kant en klare studies over hoe we moeten omgaan met een pandemie. Daarom moet de overheid waakzaamheid uitstralen, dat hebben burgers nodig. Het is heel gek dat juist dat helemaal is losgelaten.”

Vaak adviseerde de Gedragsunit het kabinet kleine stapjes te zetten en niet te veel tegelijk te veranderen. In februari schreef het team: „Hoe meer (micro)veranderingen er nu plaats vinden, hoe onduidelijker het kan worden voor burgers en organisaties.” En: „Daarnaast is het van belang om teleurstelling van opnieuw opschalen te voorkomen, gezien het mogelijk nadelige effect op draagvlak, motivatie en naleving.”

Foto Roger Cremers

Want burgers en ondernemers willen geen „jojo-beleid”, zegt Marijn de Bruin. „Het liefst zien ze een zekere traagheid in versoepelingen, en dat het kabinet alleen stappen zet als het epidemiologisch verantwoord lijkt.”

Op de dag van de persconferentie van 18 juni, de dag dat alles weer mocht, schreven de deskundigen dat „draagvlak voor het (langduriger) aanhouden van de basismaatregelen onder een groot deel van de bevolking aanwezig” is.

Julia van Weert zegt: „De boodschap was op 18 juni: jongeren, ga lekker feesten, ga dansen met Janssen. En geniet van de vakantie. Het enige wat in stand werd gehouden, was de anderhalve meter afstand. Er werd ook gezegd: draag een mondkapje als die afstand niet mogelijk is. Daar hadden ze bij moeten zeggen: in winkels bijvoorbeeld, maar ze lieten het aan burgers om dat te interpreteren.”

Nog een advies van de gedragsunit aan het kabinet: versoepel niet álles tegelijk. Dan weet je niet welke maatregel welk effect heeft. Ook dat, zeggen de wetenschappers, werd in de wind geslagen.

Commentaar op mondkapje

Reint Jan Renes merkte dat na de versoepelingen van 26 juni de normen op straat op slag veranderden. In winkels droeg niemand nog een mondkapje. Sterker: je kreeg commentaar als je er wél een droeg. „Het was een omslagpunt, waarbij de verantwoordelijkheid niet langer bij de overheid lag, maar bij het individu”, zegt hij. „Dat gebeurde op een gevaarlijk moment, want de vermoeidheid onder burgers was aan het groeien. En juist op zo’n moment geef je ze een excuus.” Licensing, noemt Renes dat.

Dat het aantal besmettingen zo snel zou oplopen, had niemand verwacht, zegt Van Weert. „Maar dat mensen massaal de maatregelen niet gingen naleven, was heel logisch. Rutte deed alsof de jongeren zich onverantwoordelijk hadden gedragen. Deels is dat zo, maar het kabinet heeft ze de vrijbrief gegeven.”