Buitenlandse journalisten over Nederland: ‘Dat dit zelfs bij jullie kan gebeuren’

Journalistiek onder vuur Journalisten in Mexico, Malta en Slowakije kijken na de aanslag op Peter R. de Vries met argusogen naar Nederland. „Het gevaarlijkst is het chilling effect. Dat verhalen niet meer verteld worden.”

Bloemen bij de plek waar de Griekse misdaadjournalist Giorgos Karaivaz in april is vermoord, in een buitenwijk van Athene, nabij zijn huis. De politie vermoedt dat de journalist is gevolgd na een opname in een tv-show.
Bloemen bij de plek waar de Griekse misdaadjournalist Giorgos Karaivaz in april is vermoord, in een buitenwijk van Athene, nabij zijn huis. De politie vermoedt dat de journalist is gevolgd na een opname in een tv-show. Foto Dimitris Lampropoulos/ Getty Images

Toen Pavol Szalai uit Slowakije anderhalf jaar terug zijn baan als journalist verruilde voor een positie als chef EU & de Balkan bij Reporters Sans Frontières (RSF), een organisatie die zich inzet voor persvrijheid, had hij niet verwacht ooit een Nederlandse krant te woord te moeten staan over Nederland zélf. „Hoewel jullie de afgelopen jaren iets gedaald zijn staan jullie nog altijd op de zesde plaats op de ranglijst voor persvrijheid.” Toen hij vernam van de aanslag op misdaadverslaggever Peter R. de Vries was hij dan ook direct gealarmeerd.

„Dat zoiets zelfs in Nederland kan gebeuren”, zegt ook Corinne Vella, de zus van Daphne Caruana Galizia, de Maltese journalist die in 2017 door een explosie in haar auto om het leven gebracht werd. Ze voert het woord namens de Daphne Foundation, een stichting die onderzoeksjournalisten ondersteunt.

Lees ook: Boulevard : luchtig én kwetsbaar

De in Mexico-Stad gevestigde journalist Jan-Albert Hootsen reageert dan ook begripvol als hij Nederlanders deze weken de vergelijking met ‘zijn’ Mexico ziet maken. „Natuurlijk, het is wat hyperbolisch en van Mexicaanse toestanden is in Nederland nog geen sprake. Maar ik snap best dat mensen de vergelijking maken. Nederlanders zijn in slaap gesust doordat het er meestal zo rustig aan toegaat, maar intussen heeft Nederland wel degelijk trekken van een narcostaat gekregen. En waar je bij de aanslag op Peter R. de Vries nog de discussie kon voeren of de daders nu de rechtsstaat of de journalistiek op de korrel hadden, laten de bedreigingen aan het adres van RTL Boulevard aan duidelijkheid niets te wensen over. Dat soort bedreigingen voelt voor mij akelig herkenbaar.”

Autoriteiten moeten snel reageren

Hootsen werkt voor de Committee to Protect Journalists (CPJ) als vertegenwoordiger voor heel de regio. „Maar aan andere landen dan Mexico kom ik helemaal niet toe. Ik heb mijn handen al meer dan vol aan wat hier gebeurt.” Toen hij, toevallig net even terug in Nederland, de beelden zag van De Vries op straat in de Lange Leidsedwarsstraat, begon hij meteen te tellen. „Ik kwam zo tot vijf Mexicaanse collega’s die ik persoonlijk gekend heb, die vanwege hun werk om het leven zijn gebracht. Via-via zijn dat er nog een stuk meer.”

Alle drie wijzen ze op het belang van een snelle, besliste reactie vanuit de autoriteiten. Vella, vanuit Malta: „Hier duurde het maar liefst twee jaar voordat de Maltese overheid haar eigen rol liet onderzoeken, overigens niet in de laatste plaats door het aanhoudende werk van ‘jullie’ Pieter Omtzigt.”

Bij de moord op Giorgos Karaivaz, de Griekse misdaadverslaggever die op 9 april 2021 om het leven werd gebracht is nog steeds volstrekt onduidelijk hoe het onderzoek ervoor staat. „We ergeren ons enorm aan dit gebrek aan transparantie van de Griekse overheid. Het straalt totaal geen urgentie uit”, zegt Szalai daarover vanuit het Parijse hoofdkwartier van zijn organisatie. Hij kondigt aan dat RSF volgende week stappen zal zetten om Griekenland tot actie te manen.

Dat hier zo snel verdachten werden opgepakt en voorgeleid doet de journalisten vermoeden dat Nederland nog niet op weg is Griekenland (plek 70 op de ranglijst voor persvrijheid) en Mexico (positie 143) achterna te gaan. „Maar toch, behalve het mogelijke verlies van een mensenleven en een journalist is wat wij het chilling effect noemen het meest verontrustende gevolg van dit soort aanslagen: dat journalisten van nu af aan op hun tellen passen en bepaalde verhalen niet langer durven te vertellen”, zegt Szalai.

Lees ook: Nederland geeft zware misdaad te veel ruimte – toont aanslag op Peter R. de Vries

In Mexico is dat effect al aan de orde van de dag, vertelt Hootsen. „El Diaro de Juarez, de grootste krant in de grensstreek, kondigde bijvoorbeeld aan niet langer over drugscriminaliteit te berichten. ‘Waar willen jullie dat we over schrijven?’, vroegen ze op hun voorpagina aan de kartels.” Hootsen ziet de zelfcensuur ook op subtielere manieren doorklinken. „In principe is vrijwel elk bericht voor publicatie als het ware gezuiverd. Van haar scherpe randjes ontdaan. Belangrijke details ontbreken bijvoorbeeld, zodat niemand aanstoot kan nemen aan wat je publiceert.”

RTL kon niet anders dan afzeggen

Hoe kijken deze internationale collega’s naar het besluit van RTL Boulevard om de uitzendingen dit weekend op te schorten na een waarschuwing van de politie over serieuze bedreigingen? Corinne Vella wil daar niet te snel over oordelen. „Op het moment dat je in een gebouw staat dat op instorten staat verlaat je dat gebouw. Dan begin je niet een discussie over dat dit gebouw eigenlijk beter gebouwd had moeten worden.”

Toch kan zo’n besluit op den duur vervelende gevolgen hebben. Vella: „Criminelen kunnen zo het gevoel krijgen dat hun aanpak werkt, maar het verschil tussen criminelen en journalisten is nu net dat wij ons wél aan afspraken moeten houden. En dat we dus soms voorrang moeten geven aan de veiligheid van ons personeel. Zelfs als dit als een knieval kan worden geïnterpreteerd.” Ook volgens Hootsen en Szalai kon RTL in dit geval niet anders dan de uitzending afzeggen. Szalai: „We hebben op dit moment geen enkele reden om aan de integriteit van de Nederlandse staat te twijfelen. Dus als de politie dit soort signalen afgeeft dan moet je die serieus nemen.”

Wat kunnen Nederlandse journalisten leren van landen waar het geweld tegen journalisten al zoveel verder geëscaleerd is? „Werk vaker samen”, zegt Vella daarop. Ze wijst op Forbidden Stories, een stichting die journalisten in staat stelt om hun onderzoeksresultaten veilig te delen met collega’s. Ook het onderzoek van haar vermoorde zus kon zo worden voortgezet. „Zodat het uitschakelen van een journalist niet het einde van het verhaal betekent.”

Hootsen ziet de onverschilligheid van de Mexicaanse politiek als het belangrijkste verschil tussen zijn standplaats en Nederland. „Maar als je hoort hoe er intussen ook in Nederland over journalisten wordt gesproken, bijvoorbeeld door partijen als PVV, Forum en Denk, dan kun je niet uitsluiten dat het sentiment ook in Nederland verandert. De belangrijkste les van Mexico is misschien wel dat je moet blíjven vertellen dat wat journalisten doen belangrijk én kwetsbaar is.”

Pavol Szalai hoopt dat Nederland aan andere landen laat zien hoe je met geweld tegen journalisten omgaat. „Niet de journalisten, maar de georganiseerde misdaad zélf moet de gevolgen beginnen te voelen. En dat begint bij het opsporen en vervolgen van de verantwoordelijken.” Vella: „Door journalisten te bedreigen en aan te vallen wanen ze zich onschendbaar. Een snelle veroordeling laat hen weten dat ze dat allerminst zijn. Niet voor onze onderzoeken en verhalen én niet voor de overheid.”

Giorgos Karaivaz, Griekenland 9 april 2021

Op de terugweg van zijn werk voor een tv-show, werd de Griekse misdaadjournalist Giorgos Karaivaz op 9 april 2021 op klaarlichte dag in Athene doodgeschoten. De moord op de bekende misdaadverslaggever, die al tientallen jaren voor Griekse kranten en televisie werkte, bracht een schok teweeg in de Griekse samenleving. De Griekse politie denkt dat de moordenaar Karaivaz heeft gevolgd toen hij naar huis ging na opnames van de show op tv-kanaal Star TV, waar hij bijna dagelijks te gast was - een macabere overeenkomst met de aanslag op Peter R. de Vries. Er zijn nog geen verdachten opgepakt.

Griekse redacties zijn vaker doelwit geweest van vandalisme, maar moorden op journalisten zijn zeldzaam. De laatste keer was in 2010, toen de 37-jarige onderzoeksjournalist Sokratis Giolias werd omgebracht in Athene.

Viktoria Marinova, Bulgarije 6 oktober 2018

Het lichaam van de 30-jarige tv-presentator Viktoria Marinova werd in oktober 2018 gevonden bij een joggingpaadje in een park in de Noord-Bulgaarse stad Roese. Marinova, die voor de lokale zender TVN werkte, bleek verkracht en gewurgd. Marinova hield zich eerder in haar carrière bezig met lifestyle-onderwerpen, maar werkte aan een uitzending over een groot corruptieonderzoek.

De dader, een 21-jarige Bulgaar, kreeg een half jaar later 30 jaar celstraf. Volgens de openbaar aanklager had de man een seksueel motief en was de vrouw niet het doelwit vanwege haar werk. Collega’s vonden juist dat de hypothese dat Marinova is vermoord vanwege de uitzending over corruptie te weinig aandacht kreeg van de politie.

Ján Kuciak, Slowakije 21 februari 2018

De jonge Slowaakse onderzoeksjournalist Ján Kuciak onderzocht onder meer belastingfraude van zakenlieden die goede relaties in de politiek hadden. Toen hij steeds meer belastende informatie boven water kreeg over de zakenman Marian Kocner, die geldt als verbinding tussen onder- en bovenwereld, dreigde deze: „Ik garandeer dat je zult stoppen met schrijven.” De politie zag dat niet als een bedreiging.

Op de avond van 21 februari 2018 werden Kuciak en zijn vriendin, allebei 27, thuis doodgeschoten. Kuciak werkte destijds aan een onderzoek naar de infiltratie van de Italiaanse ‘Ndrangheta in Slowakije. Daarbij was een fotomodel in opspraak gekomen, dat door premier Robert Fico was benoemd tot assistente.

De moord leidde tot straatprotesten, waarna premier Fico aftrad. Hoewel enkele betrokkenen bij de dubbele moord veroordeeld zijn, is zakenman Kocner, die verdacht werd opdrachtgever te zijn geweest, vrijgesproken. Maar een speciale rechtbank bepaalde in juni dat zijn proces over moet.

Daphne Caruana Galizia, Malta 16 oktober 2017

Jarenlang schreef de Maltese onderzoeksjournalist en blogger Daphne Caruana Galizia vasthoudend over grootschalige corruptie (vooral in politieke kringen), het witwassen van crimineel geld en de georganiseerde misdaad. Het kwam haar in de loop der tijd op een lange reeks rechtszaken en bedreigingen te staan. De keel van haar hond werd doorgesneden en het dier werd voor de voordeur achtergelaten. Haar huis werd in brand gestoken. Een andere hond werd vergiftigd, weer een andere doodgeschoten. Per telefoon, email, met briefjes op de voordeur kreeg ze bedreigingen. Maar ze liet zich daardoor niet intimideren.

Op 16 oktober 2017 werd Caruana Galizia (53) vermoord. Terwijl ze onderweg was in haar Peugeot 108 ontplofte er een bom onder de auto. Verschillende hoge functionarissen, onder wie premier Joseph Muscat, traden af nadat ze, onder meer bij massale demonstraties, in verband waren gebracht met de moord. In februari werd een van de drie verdachten van de moord tot vijftien jaar cel veroordeeld.