Necrologie

Onverzettelijke strijdster tegen racisme en fascisme

Esther Bejarano (1924-2021) De Joodse Esther Bejarano overleefde Auschwitz, waar ze in het meisjesorkest zat. Later waarschuwde ze de Duitse jeugd voor racisme.

Esther Bejarano, die zonder dat ze ooit het instrument had bespeeld, accordeonist werd in het meisjesorkest in Auschwitz. Die aanstelling redde haar leven.
Esther Bejarano, die zonder dat ze ooit het instrument had bespeeld, accordeonist werd in het meisjesorkest in Auschwitz. Die aanstelling redde haar leven. Foto Adam Berry / Getty Images

‘Voor mij is het onverteerbaar als er nazileuzen worden gescandeerd, dodenlijsten rondgaan, rechts-extremisten in het parlement zitten”. Dat zei Esther Bejarano op 27 januari dit jaar, de dag waarop jaarlijks wereldwijd de Holocaust wordt herdacht, op de Duitse televisie. De 96-jarige Duits-Joodse activiste stond toen nog volop in het leven. In een tijd waarin antisemitisme en rechts-extremisme behalve bij oppositiepartij AfD ook in bepaalde CDU/CSU-kringen zorgwekkende vormen beginnen aan te nemen, leek ze strijdbaarder dan ooit. Haar dood, zaterdagochtend in een ziekenhuis in haar woonplaats Hamburg, kwam voor velen dan ook als een verrassing.

Als een van de laatste overlevenden van het meisjesorkest van Auschwitz gold Bejarano als een belangrijke getuige van de nazimisdaden. Ze werd in 1924 geboren in Saarlouis, in de huidige Duitse deelstaat Saarland. Haar vader, Rudolf Löwy, een Duits patriot die in de Eerste Wereldoorlog vocht en het IJzeren Kruis opgespeld kreeg, was voorzanger van de Joodse gemeente. Tijdens de Kristallnacht van 9 november 1938 werd hij door de nazi’s gearresteerd en daarna enige tijd opgesloten. Het gezin Löwy probeerde hierna naar Zwitserland te ontkomen. Toen dit mislukte, probeerden Esther en haar zuster Tosca naar Palestina te emigreren, waar alleen Tosca in slaagde. Hun ouders werden in 1941 naar Litouwen gedeporteerd en vermoord.

Rap-band Microphone Mafia

Op 20 april 1943 belandde Esther in Auschwitz, na eerst twee jaar in een dwangarbeiderskamp bij het Duitse Neuendorf te hebben gezeten. Hier leek ook zij ten dode opgeschreven. Maar ze had geluk. Op een dag vroeg haar medegevangene Zofia Czajkowska haar of ze musicus was. Deze Poolse muzieklerares was bezig een meisjesorkest samen te stellen en zocht nog een accordeonist. Esther had in haar jeugd weliswaar veel gezongen en pianogespeeld, maar nooit een accordeon vastgehouden. Toch zei ze dat ze het instrument kon spelen. Die leugen zou haar leven redden.

Dagelijks stond het veertig meisjes tellende orkest bij de poort van Auschwitz als er een nieuwe trein aankwam met gedeporteerden die meteen naar de gaskamer zouden worden gestuurd. De meisjes speelden met tranen in de ogen, terwijl de net gearriveerde Joden voor hen applaudisseerden.

In haar autobiografie Erinnerungen. Vom Mädchenorchester in Auschwitz zur Rap-Band gegen Rechts (2013) schrijft Bejarano: „Toen de mensen in de treinen langs ons reden en de muziek hoorden, dachten ze zeker dat waar muziek gespeeld wordt het niet zo erg kan zijn. Wat een gruwelijke psychische belasting was dat voor het orkest.”

In november 1943 werd ze naar concentratiekamp Ravensbrück overgebracht. Tijdens de ontruiming van dat kamp, aan het einde van de oorlog, wist ze te ontsnappen.

Lees ook dit interview met Selma van de Perre, die ook Ravensbrück overleefde: ‘Ik heb het donkerste in de mens gezien. Maar er waren toch ook altijd goede mensen’

In augustus 1945 emigreerde ze naar het Britse Mandaatgebied Palestina, waar ze haar zuster terugvond en een zangopleiding voltooide. In 1950 trouwde ze met Nissim Bejarano, met wie ze een zoon en een dochter kreeg.

Na de Zesdaagse Oorlog van 1967 keerde ze samen met haar gezin terug naar Duitsland. In haar geboorteland begon ze vanaf de jaren zeventig in het openbaar te vertellen over haar traumatische ervaringen. Ook werd ze actief in de linkse beweging en zette ze zich in voor nazislachtoffers. In 1986 was ze een van de oprichters van het Auschwitz Comité in de Duitse Bondsrepubliek.

Behalve in haar lezingen verkondigde Bejarano haar opvattingen ook als zangeres vanaf het concertpodium. Zo zong ze vanaf 2009, begeleid door de rap-band Microphone Mafia en haar beide kinderen, antifascistische, Joodse en Jiddische liederen. Opnieuw probeerde ze hiermee vooral jongeren te bereiken. Als ze op een school sprak, herhaalde ze niet voor niets steevast: „Jullie zijn niet schuldig aan wat er toen is gebeurd, maar jullie maken je schuldig als jullie niets van die geschiedenis willen weten.”

Lees ook dit interview met Edith Eger, die eveneens Auschwitz overleefde: ‘Mijn wens is gelukkig te sterven’