In elke ramp zit muziek. Of het nu een brand is uit 1421 of corona: doe het met emotie

CD Rampliederen Op het album ‘Treur Nederland!’ brengen Neerlandicus Lotte Jensen en ensemble Camerata Trajectina zes eeuwen rampliederen in kaart. „De liederen zijn een spiegel van het nu.”

Het album Treur Nederland! omvat rampliederen uit zes eeuwen
Het album Treur Nederland! omvat rampliederen uit zes eeuwen

In de tijd dat de musici van Camerata Trajectina het eerste gesprek voerden met Neerlandica Lotte Jensen over het maken van een album met rampliederen, wist nog niemand wat Covid-19 was. Maar op het pas verschenen album Treur Nederland! staat nu aan het einde van liederen over stormvloeden, muggenplagen, droogte, pest, branden en ontploffingen toch ook een coronalied.

„Nee, wanneer je erin zit weet je niet waar je bent. Op de bodem, de uitweg, beginpunt, de grens. Op het punt dat je toiletpapier koopt. Op het punt van de omslag, op het punt van de hoop”, dicht Ester Naomi Perquin op noten van Willem Wander van Nieuwkerk.

In een lied vloeien gedachten (woorden) en gevoelens (muziek) samen. Dat maakt liederen tot een ideaal voertuig voor geschiedschrijving, vindt Arjen Verhage, luitist van Camerata Trajectina, een muziekensemble dat zich al zo’n halve eeuw opstelt als „het muzikale geheugen van Nederland”. Verhage: „We proberen altijd te laten horen hoe de oude liederen ook een spiegel van het heden zijn.”

Overstroming Delfshaven 1775

Doorgaans voert Camerata Trajectina vooral repertoire uit de zestiende en zeventiende eeuw uit. Maar het album Treur Nederland! omvat rampliederen uit zes eeuwen: van de Sint-Elisabethsvloed en een brand die Amsterdam in de as legde in 1421 tot de pandemie waar we ons nog middenin bevinden. Deze historische lijn tekenden de musici uit met Lotte Jensen, die als hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis de leiding heeft over het onderzoek ‘Dealing with Disasters in the Netherlands’ aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

„De liederen zijn belangrijk voor de historische studie naar de rol die rampen spelen bij de vorming van lokale en nationale identiteit”, zegt Jensen, „Maar ook bij de vraag naar hoe cultuur bijdraagt aan verwerking. Kijk naar vlucht MH17 of de vuurwerkramp in Enschede. Daar zag je hoeveel meer troost muziek kan bieden dan een tekst alleen: in de noten herkennen we emoties die we niet in woorden kunnen gieten. Over twee jaar is het zeventig jaar geleden dat de watersnood Zeeland trof. De liederen daarover kunnen zo’n herdenking markeren.”

Lees ook: ‘Belle, vertel!’ brengt kleurrijk theater én vergeten 18de-eeuwse prachtmuziek

Markeringspunten

Een van die liederen kwam Camerata Trajectina toevallig op het spoor bij de crowfunding van het album. Op 14 februari 1953 publiceerde het Algemeen Handelsblad op de voorpagina het gedicht De Ramp van een dertienjarige Zeeuws meisje. Haar smeekbede aan de zee ontroerde componiste Jeanne Beyerman-Walraven, die er een melodie bij schreef.

Een donateur, de kleindochter van de componist, herinnerde zich het lied, en stuurde het op. „Dan hoor je niet de dominee roepen dat de stormvloed een straf van God is, maar de stem en het verdriet van een betrokkene”, vertelt Verhage. „Dat komt meteen binnen. Ik ben geboren in Zeeland. Mijn oma vluchtte naar het dak en zag daar het water steeds verder stijgen. En mijn moeder verdronk bijna.”

„Mijn opa was kolonnechef in het Deense leger”, vertelt Lotte Jensen. „Hij stuurde destijds goederen en hulptroepen naar Zeeland. Dit soort liederen maakt een ramp voelbaar, roept medeleven op. Zoals de Romeinse dichter Horatius zei: „Wie het publiek wil laten huilen, moet eerst zelf huilen.” Een goed lied herbergt iets universeels, waarin iedereen zichzelf kan zien. Zie ook ‘We are the World’, waarmee USA for Africa in de jaren tachtig geld inzamelde voor de hongersnood in Ethiopië.”

Kun je nog zingen, zing dan mee

Veel van de liederen zijn laagdrempelig, wat iets zegt over Nederland, vindt Arjen Verhage. „Wij zijn een burgercultuur, die van oorsprong niets heeft met een centraal gezag. Iedereen kan meedoen. En doet mee. Ook in de kunst. Veel dichters verdienden hun geld als middenstanders: Vondel was gewoon een lakenverkoper. Er bestond een grote verzameling bekende melodieën, waar iedereen eigen teksten op kon schrijven.”

Die wijdverbreide zangcultuur zag Verhage onder invloed van de popmuziek grotendeels verdwijnen. „In de generatie van mijn ouders kende iedereen de bundel Kun je nog zingen, zing dan mee. Die liedjes werden destijds gezongen op school, nu niet meer.”

Brand Amsterdamse schouwburg in 1666

Toch heeft Jensen gemerkt dat de rampliederen een ander beeld schetsen van Nederland en de nationale identiteit dan traditionele geschiedschrijving. „Want daarin zijn oorlog en vrede de markeringspunten. Politieke momenten. Vervang die door rampen en we leren een ander Nederland kennen. Geen externe vijand, een gevoel van wij tegen zij, maar een ramp die solidariteit kweekt over grenzen van godsdienst, leeftijd, etniciteit en de eigen gemeenschap. Plots voelen we verbinding en zoeken samen een weg uit de crisis.”

Het album Treur Nederland! Rampliederen door de eeuwen heen is verschenen bij Globe Records. Camerata Trajectina staat op 18/7 op festival Wonderfeel met een ode aan Sweelinck. www.camerata-trajectina.nl

Correctie 9/7: in een eerdere versie van dit artikel stond dat ‘We are the World’ een single van Band Aid was. Dit moet zijn: USA for Africa, en is hierboven aangepast.