Noorwegen wil jongeren beschermen tegen onrealistische lichamen op Instagram

Instagramlichamen Noorse influencers moeten een waarschuwingslabel gaan toevoegen als ze op gesponsorde beelden hun lichaam of huid hebben geretoucheerd. Dat moet jongeren beschermen tegen ‘lichaamsdruk’.

Voor veel influencers is het digitaal oppoetsen van hun gezicht en lichaam op foto’s en video’s een standaard procedure voor ze iets op Instagram of TikTok publiceren.
Voor veel influencers is het digitaal oppoetsen van hun gezicht en lichaam op foto’s en video’s een standaard procedure voor ze iets op Instagram of TikTok publiceren. Foto Getty Images/iStockphoto

Het kost oud-influencer Imre Çeçen (25) 22 seconden en een paar swipes om haar taille te doen inslinken, haar heupen wat breder te maken en haar borsten te vergroten. Ze laat op verzoek zien hoe ze met de app FaceTune haar lichaam op een oude strandfoto met enkele vingerbewegingen zou kunnen transformeren.

Çeçen, die tegenwoordig een thuiszorgbedrijf runt, plaatste toen ze influencer was geregeld voorbeelden van hoe makkelijk foto’s kunnen worden gemanipuleerd op haar Instagrampagina, naar eigen zeggen om „bewustzijn te creëren over hoeveel er gefotoshopt wordt” en om onzekerheid bij haar ruim 200.000 volgers weg te nemen.

Want voor veel influencers is het digitaal oppoetsen van hun gezicht en lichaam op foto’s en video’s een standaard procedure voor ze die beelden op platforms als Instagram of TikTok publiceren. Voor influencers uit Noorwegen komt daar vanaf juli 2022 een handeling bij: als zij hun uiterlijk hebben bewerkt, moeten ze vanaf dat moment een waarschuwing plaatsen dat het beeld is gemanipuleerd.

Het Noorse parlement heeft een wet aangenomen die het influencers verplicht om bij alle gesponsorde foto’s en video’s waarop de „lichaamsvorm, -grootte of huid is gewijzigd door retouchering of andere manipulatie” te voorzien van een gestandaardiseerd label dat toont dat „het uiterlijk van de persoon is veranderd”. Volgens de Noorse regering is dit nodig omdat „het beeld op sociale media afwijkt van de realiteit”. Dit zou leiden tot wat ze in Noorwegen lichaamsdruk (kroppspress) noemen: druk die vooral jongeren zouden voelen om hun uiterlijk te veranderen. Uit onderzoek is gebleken dat deze druk in sommige gevallen kan leiden tot ernstige, mentale problemen zoals eetstoornissen. Om dezelfde reden voerden Frankrijk en Israël eerder vergelijkbare wetten in. Ook in Engeland en Denemarken gaan er stemmen voor op.

Influencers lijken positief

De 26-jarige Andrea Sveinsdottir werkt sinds ze in 2018 deelnam aan de Noorse variant van de realityshow Love Island fulltime als influencer. Op Instagram (43.300 volgers) maakt Sveinsdottir – lang blond haar, blauwe ogen – met kleurrijke foto’s en video’s reclame voor onder meer gezichtsmaskers, telefoonhoesjes en vegetarische hamburgers.

Via Instagramchat laat ze weten dat ze de nieuwe wet „geweldig” vindt. „Doordat veel influencers hun foto’s bewerken, krijgen anderen het gevoel dat ze er niet goed genoeg uitzien. Daardoor krijgen ze misschien het gevoel dat ze hun foto’s ook moeten aanpassen of zelfs iets aan hun lichaam moeten doen”, stelt ze.

Als ze stoppen met retoucheren, zullen ze zien dat hun volgers hen mogen om wie ze zijn

Andrea Sveinsdottir Noorse influencer

Sveinsdottir zegt zelf geen apps te gebruiken die haar uiterlijk veranderen, dus voor haar zal de wetswijziging weinig verschil maken. Andere influencers die in Noorse media spraken over de nieuwe wet, reageren vergelijkbaar. De vraag is hierbij wel of influencers die de apps wél veelvuldig gebruiken ook openlijk hun mening zouden geven. Zo’n tien Nederlandse en Noorse influencers die aan hun extreem gladde huiden, perfect ronde billen en wespentailles te zien hun foto’s flink retoucheren, reageerden niet op vragen over het onderwerp.

In Nederland kunnen influencers voorlopig wel ongestoord hun taille versmallen en hun biceps oppompen. Op het moment bestaat er geen specifieke wetgeving die dit gebruik van retoucheringsapps inperkt of reguleert en die lijkt er op korte termijn ook niet te komen. Een woordvoerder van Stichting Reclame Code (SRC), een zelfregulerend orgaan dat regels opstelt voor reclamemakers, zegt geen geluiden uit haar achterban te hebben gehoord over een wens voor een dergelijke regel. Ook de in reclamerecht gespecialiseerde advocaat Joost Becker kent geen „iniatieven van partijen die om dergelijke wet- en regelgeving vragen”.

Lees ook deze recensie: In The Social Dilemma klinken de geïnterviewden als klokkenluiders

Psychische volksgezondheid

Maar volgens Becker is het niet ondenkbaar dat er in de toekomst ook in Nederland regels komen voor het gebruik van apps als FaceTune (110 miljoen gebruikers). Hij wijst op de vele onderzoeken naar de negatieve effecten van sociale media op jongeren. „Het kan zijn dat de wetgever op een gegeven moment wil ingrijpen om de psychische volksgezondheid te beschermen.”

Ook wijst zowel de SRC-woordvoerder als Becker erop dat misleiding in reclames in Nederland wél verboden is. Er zijn nog geen zaken geweest waarbij een influencer werd aangeklaagd bij de rechter of de Reclame Code Commissie (RCC) voor misleiding omdat hij of zij een vetrolletje had weggefotoshopt op een gesponsorde foto. Het is in theorie mogelijk dat, als dit wel gebeurt, de RCC of rechter kan oordelen dat er sprake is van misleiding.

Hoe dan ook is het lastig om vast te stellen wanneer een influencer zijn of haar uiterlijk digitaal heeft bewerkt – het doel van de apps is dat het resultaat er realistisch uitziet. Ook speelt mee dat „je lichaam er heel anders uit kan zien als je slim poseert of bepaalde belichting hebt”, benadrukt Çeçen. Ook de Noorse regering erkent dat handhaving zodoende lastig wordt. Daarom zal het Noorse publiek na ingang van de wet gevraagd worden om tips te geven over bewerkte influencersadvertenties die niet zijn voorzien van een label.

Of de wet ertoe zal leiden dat alle Noorse Instagrampagina’s straks onder de waarschuwingslabels zitten, is nog onduidelijk. Sveinsdottir zegt vooral te verwachten dat haar collega’s zullen stoppen met het aanpassen van hun beelden, omdat het „best gênant is om je gesponsorde post te labelen als gemanipuleerd”. De influencer hoopt dat dit er uiteindelijk niet alleen toe zal leiden dat jonge volgers minder ‘lichaamsdruk’ voelen, maar ook de influencers zelf. „Als ze stoppen met retoucheren, zullen ze zien dat hun volgers hen mogen om wie ze zijn.”

Lees ook dit artikel: Nederlandse tieners relatief minder vaak op sociale media