Minister Slob laat ON! en Zwart toe tot bestel, ondanks flinke bezwaren

Publieke omroep Demissionair minister Arie Slob (Media, CU) geeft de twee nieuwe omroepen voor de komende vijf jaar een plek in het publieke bestel. De adviezen vooraf waren vooral kritisch over de desinformatie van Ongehoord Nederland (ON!).

Politiek verslaggever Ernst Lissauer van de omroep Ongehoord Nederland.
Politiek verslaggever Ernst Lissauer van de omroep Ongehoord Nederland. Foto Bart Maat / ANP

De publieke omroep is twee nieuwe omroepen rijker: Omroep Zwart en Ongehoord Nederland (ON!) mogen vanaf 1 januari 2022 programma’s gaan uitzenden bij de publieke omroep. Ruim baan dus voor klimaat-sceptici, voor mensen met kritiek op de EU of het immigratiebeleid en voor drama dat altijd gebaseerd zal zijn op een roman of toneelstuk van Nederlandse makelij (ON!). Ruim baan ook voor programma’s met „diverse gezichten”, voor een nieuwsorganisatie die de wereld vanuit een „ander perspectief” beziet (Omroep Zwart).

Demissionair minister Arie Slob (Media, CU) bracht de omroepen donderdag van zijn besluit op de hoogte. ON! en Zwart krijgen een erkenning voor vijf jaar, daarna wordt getoetst of zij voldoende vernieuwing hebben gebracht. ON!-oprichter Arnold Karskens werd vanmiddag verrast door een telefoontje van de minister. Het eerste dat we in januari van ON! gaan zien? „Een nieuws- en onderzoeksprogramma, waarin we de grote thema’s, zoals klimaat en massa-immigratie, van een andere kant belichten.” Een Zwarte Pieten-journaal, zegt Karskens, „komt er zeker ook”.

Hoewel de bestaande omroepen in Hilversum het nieuws al van verre zagen aankomen – zij horen al maanden dat er geld en zendtijd moet worden vrijgemaakt – is de komst van de twee nieuwelingen niet onomstreden.

ON! doet afbreuk aan het bestel

Voorafgaand had Slob advies gevraagd aan drie partijen: de Raad voor Cultuur, toezichthouder Commissariaat voor de Media en de NPO kwamen eind april met hun conclusies. Zij gaven een positief advies, maar zien ondertussen wel flinke bezwaren, vooral bij Ongehoord Nederland. Het probleem, zeggen de drie, zit hem in de toetsingscriteria voor nieuwe omroepen: die bieden geen ruimte om de bezwaren mee te wegen. Niet alleen is moeilijk vast te stellen of omroepen een verrijking zijn voor het bestel, het is wettelijk gezien onmogelijk om omroepen te weigeren die daaraan afbreuk doen.

En juist daar ligt een risico, als het om ON! gaat. Online zijn al duidelijk de contouren van de omroep te zien. ON! heeft een levendig YouTube-kanaal waarop de adviseurs onwaarheden en desinformatie signaleerden. ON!-oprichter Arnold Karskens houdt een ‘zwartboek’ van de NOS bij, waarin hij voorbeelden verzamelt van berichtgeving die volgens hem nepnieuws of manipulatie is. Als ON! doorgaat met deze „consequente diskwalificatie van de NOS als betrouwbare nieuwsorganisatie”, zo concludeert de Raad voor Cultuur, dan dreigt de omroep het bestel aanzienlijke schade toe te brengen. En is een omroep eenmaal toegelaten, dan zijn er maar weinig middelen om hiertegen „adequaat” op te treden, aldus de Raad.

Lees ook: Ombudsman Smit (NPO): ‘Ik kan niet met een kanon naar Hilversum’

Slob heeft de nieuwe omroepen gevraagd „te reflecteren op de kanttekeningen”. ON! belooft in een brief zich op te stellen „als een loyale en betrouwbare partner binnen het publieke bestel. Dus ook richting de NOS”. De omroep weerspreekt echter dat zij de NOS diskwalificeren als betrouwbare nieuwsorganisatie. „Juist de andere zijde van de nieuwsbol belichten is voor ons belangrijk, niet zozeer „afkraken” wat anderen doen. In onze benadering van de maatschappij zijn wij inderdaad kritisch, maar professioneel, ook richting NOS.” Omroep Zwart onderstreept in hun schriftelijke reactie het belang van betrouwbare en onafhankelijke informatie. Het incident eind vorig jaar waarbij oprichters van Omroep Zwart een EO-journalist onder druk zetten om materiaal te verwijderen, noemt de omroep nu „een harde les waarover we gelukkig na de eerste schrik een verbindend gesprek hebben gehad met de EO”.

De minister benadrukt in zijn brief dat binnen de publieke omroep „geen plaats is voor het verspreiden van onbetrouwbaar nieuws en desinformatie. Iedere omroep binnen dit bestel is medeverantwoordelijk om dit unieke bestel in stand te houden. Dit geldt ook voor de nieuwe toetreders. Hier zal ik scherp op toezien.”

Karskens laat in een reactie aan NRC weten dat wanneer de omroep erop gewezen wordt dat informatie in hun programma’s niet klopt, zij dat zullen melden. „Maar wij laten in principe iedereen aan het woord, of je nu in God gelooft of in graancirkels.”

Publieke waarden

Voor nieuwe omroepen zijn er op dit moment maar weinig hordes. Adviseurs en de minister kunnen niet veel anders dan afgaan op de zelf omschreven doelgroep van een nieuwe omroep (zo is ON! er voor de „ongehoorden” en Omroep Zwart voor „een zo breed mogelijk publiek”). Het minimum aantal leden (nieuwe omroepen moeten er 50.000 verzamelen) vormt voor hun bestaansrecht in feite het bewijs.

Vanaf 2027, het moment waarop weer nieuwe omroepen zich kunnen melden voor een uitzendvergunning, komen er waarschijnlijk nieuwe criteria bij, zoals het uitdragen van publieke waarden. Daarnaar loopt nu een onderzoek, schrijft de minister. Critici zien het bestel steeds verder uitdijen, er wordt zelden afscheid genomen van omroepen die hun meerwaarde hebben verloren. Slob voorspelt alvast dat nieuwe criteria voor bestaande en nieuwe omroepen „ingrijpende gevolgen” kunnen hebben.

Omdat het omroepbestel uit maximaal zes volwaardige omroepen mag bestaan, moeten de huidige aspirant omroepen Human, Powned en WNL een samenwerkingsovereenkomst sluiten met één van de zes bestaande omroepen. De minister laat in zijn brief weten dat hij een erkenning verleent aan VPRO-Human, Max-WNL en aan AvroTros-PowNed.

Dit bericht is aangevuld met een reactie van ON!-oprichter Arnold Karskens.