Stijgend aantal besmettingen, maar ziekenhuizen stromen niet vol — heeft het kabinet geleerd van vorige zomer?

Corona Eerder dan voorzien loopt het aantal coronabesmettingen weer op. Het kabinet lijkt opnieuw overvallen door het virus en zint op maatregelen.

Demissionair minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (CDA) tijdens een debat in de Tweede Kamer over het coronavirus.
Demissionair minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (CDA) tijdens een debat in de Tweede Kamer over het coronavirus. Foto Bart Maat/ANP

Er mocht op 26 juni eindelijk weer worden gedanst in de Enschedese discotheek Aspen Valley. Het voorlopige resultaat: bijna tweehonderd coronabesmettingen, bijna een derde van de bezoekers. De burgemeester van Enschede beraadt zich op aanvullende lokale maatregelen om verdere verspreiding te voorkomen.

Andere burgemeesters grijpen nog geen twee weken na de laatste ronde versoepelingen alweer in. In Eindhoven mogen horecaondernemers hun terrassen op stapavonden niet meer openen. In Amsterdam gaan sommige nachtclubs uit eigen beweging dicht.

De uitbraak in Enschede, samen met een toenemend aantal andere grote uitbraken, confronteert het kabinet met een probleem. Het aantal besmettingen stijgt veel vroeger en sneller dan het kabinet verwacht. Deze donderdag meldde het RIVM bijna 5.500 positieve tests, tien keer meer dan vorige week. De vraag is of er, amper twee weken nadat eind juni vrijwel alle maatregelen werden opgeheven, opnieuw ingegrepen moet worden.

Demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) vroeg het Outbreak Management Team (OMT) woensdag een spoedadvies. Binnen het kabinet wordt volgens bronnen nagedacht over nieuwe beperkingen voor het nachtleven en meerdaagse evenementen. Waarschijnlijk is er vrijdagavond weer een persconferentie van De Jonge en demissionair premier Mark Rutte (VVD).

Het kabinet dacht deze afwegingen pas in het najaar te hoeven maken. De zomer zou gebruikt worden om duidelijk te krijgen wie en wanneer eventueel zou moeten ingrijpen. Áls de cijfers zouden stijgen, want daar was het kabinet niet zo zeker van, zeiden ministers. Pas half juli zou het kabinet daarom gaan praten met burgemeesters over ingrijpen bij eventuele lokale uitbraken. En pas in september zou een nieuwe ‘routekaart’ met mogelijke maatregelen tegen een eventuele vierde golf af moeten zijn.

Het idee was om remmend te versoepelen. Maar het laatste stuk was echt hollend de berg af

Henri Lenferink burgemeester Leiden

Ingehaald door het virus

Niet voor het eerst in deze crisis lijkt het kabinet ingehaald te zijn door het virus. Terwijl Nederland in juni nog een van de hoogste besmettingscijfers van Europa had, werden eind van die maand vrijwel alle maatregelen versoepeld. Dat ging drastischer dan in de meeste andere Europese landen en sneller dan eerder afgesproken – de twee laatste stappen uit het ‘heropeningsplan’ werden tegelijk genomen. Burgemeesters keken daar bezorgd naar. Burgemeester Henri Lenferink van Leiden: „Het idee was om remmend te versoepelen. Maar het laatste stuk was echt hollend de berg af.” In de Tweede Kamer was de steun voor snelle versoepelingen niettemin groot.

Het kon, schatte het kabinet in, omdat de vaccinatiegraad dusdanig snel zou oplopen dat het einde van de crisis in zicht zou komen. De crisisorganisatie van de overheid zou in de zomer in waakstand blijven, om per 1 september afgeschaald te worden. De anderhalvemeterregel zou rond die tijd ook ingetrokken kunnen worden.

Lees ook: Jaap van Dissel vindt dat besmettingscijfers ‘fluïde begrip’ zijn geworden

Ziekenhuisopnames

Of er nieuwe maatregelen nodig waren, liet het kabinet de afgelopen anderhalf jaar vooral afhangen van de ziekenhuisopnames. De zorg mocht niet overbelast raken, het aantal beschikbare IC-bedden was de kritieke grens waarop gestuurd werd. Toen in de zomer van 2020 de besmettingen stegen maar de ziekenhuizen vrijwel leeg waren, vond het kabinet ingrijpen niet nodig. Dat gebeurde pas toen het in september, na twee maanden gestage groei van het aantal besmettingen, alsnog druk werd op de verpleegafdelingen. Deze zomer is het beeld mistiger: wat de verhouding tussen besmettingen en opnames wordt, moet nog blijken.

Het RIVM verwacht voorlopig geen forse stijging van het aantal ziekenhuisopnames, zei directeur infectieziektenbestrijding Jaap van Dissel woensdag in de Tweede Kamer. Hoewel pas ongeveer een derde van de volwassen Nederlanders volledig is gevaccineerd, beschermt ook één prik al goed tegen ernstige ziekte. De komende weken zullen nog miljoenen prikken gezet worden. Bovendien zijn het vooral jongeren die nu besmet raken. Zij komen minder snel in het ziekenhuis terecht. Volgens De Jonge is het belangrijkste doel, voorkomen dat de zorg overbelast raakt, „binnen handbereik”.

Blijven sturen op de ziekenhuisopnames, zoals De Jonge wil, betekent in de praktijk dat het kabinet accepteert dat duizenden mensen besmet raken zonder dat ingegrepen wordt. Daar zitten risico’s aan. Andere landen kunnen Nederland weer op ‘rood’ zetten, waardoor de zomervakantie in het buitenland onzeker wordt. De Jonge noemde het woensdag „een dilemma” of er om de vakanties te redden opnieuw maatregelen moeten komen. Hij zei dat nieuwe maatregelen „maatschappelijk een hoge prijs” zouden hebben.

Medisch gezien zijn de risico’s ook groot. Want hoewel een deel van de besmette personen weinig zal merken, heeft naar schatting één op de vijf mensen een maand later nog klachten. Onder twintigers, die nu veel besmet raken, gaat het om ongeveer 5 procent. Een kleiner deel houdt langer, soms ernstig, last van de besmetting en ontwikkelt long covid – een ziekte waarover nog weinig duidelijk is, laat staat dat er een behandeling voor is. Om die reden waarschuwden Britse wetenschappers woensdag voor te snelle versoepelingen: hoge besmettingscijfers onder jongeren betekent dat duizenden mensen long covid krijgen. Bovendien: meer besmettingen betekent een grotere kans op het ontstaan van virusmutanten waartegen vaccins minder goed werken.

Ethisch dilemma

Het onderliggende ethische dilemma dat in Den Haag zelden expliciet besproken wordt is: hoeveel (langdurige) gezondheidsschade door corona is acceptabel om zo min mogelijk in de maatschappij in te grijpen, ook als de ziekenhuizen níet volstromen? Veel partijen worstelen met die vraag, blijkt uit een rondgang.

De steun voor de kabinetslijn om vooral naar het aantal ziekenhuisopnames te kijken is groot. SGP-fractievoorzitter Kees van der Staaij vindt een forse stijging van de opnames een rechtvaardiging voor „verregaand overheidsoptreden”. Als alleen de besmettingen oplopen, ziet hij dat anders. „Als vooral jongeren besmet raken is dat triest, maar er zit ook een eigen verantwoordelijkheid in als je naar plekken gaat waar de kans dat je besmet raakt groter is.”

Tweede Kamerlid Jan Paternotte (D66) noemt het tempo waarmee de besmettingen stijgen „problematisch”. Hij vreest dat dit tot nieuwe druk op de zorg kan leiden, maar aarzelt ook of nieuwe vrijheidsbeperkingen alweer gerechtvaardigd zijn. Maarten Hijink (SP) snapt de aarzeling van het kabinet. „Niemand zou een lockdown accepteren als de ziekenhuizen leeg zijn.” Maar, zei hij woensdagavond in de Kamer: „We moeten voorkomen dat er een generatie opgroeit met long-covid-klachten.”

PvdA-fractievoorzitter Lilianne Ploumen wil „niet accepteren dat mensen ziek worden”. Haar streven: zo min mogelijk besmettingen, het virus moet „ingedamd” worden door grootschalig te testen en bron- en contactonderzoek te doen. De PvdA gaf donderdag aan daarnaast voorstander te zijn van extra maatregelen.

Regionaal of landelijk ingrijpen

De vraag wíe er dan moet ingrijpen leidde de afgelopen weken al tot nieuwe spanning, een jaar nadat een bestuurlijke impasse vroegtijdig ingrijpen tegen de tweede golf voorkwam.

De Jonge zei onlangs in de Tweede Kamer dat de burgemeesters het vorig jaar „spannend” hadden gevonden op tijd „tot stevige maatregelen te komen”. Het leidde tot woede onder burgemeesters, die juist het gevoel hadden vorige zomer vaak tevergeefs naar Den Haag te hebben gebeld. De Jonge zei dat hij verkeerd was begrepen, maar bleef bij zijn les: als we dit jaar ingrijpen, dan met regionale maatregelen, opgelegd vanuit Den Haag. „Want het virus houdt zich niet aan regiogrenzen.”

Nu De Jonge een spoedadvies van het OMT heeft gevraagd lijkt het erop dat hij inderdaad landelijk de regie houdt. Komende maandag praten minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) en de burgemeesters in het Veiligheidsberaad nog wel verder over het aanpakken van lokale brandhaarden deze zomer. Maar met de snelle stijging van de besmettingen in het hele land lijkt het voor regionaal ingrijpen al te laat.

De Groningse burgemeester Koen Schuiling steunt het idee van landelijke maatregelen bij te hoge besmettingscijfers. „Dit land is gewoon te klein.” Schuiling zag vorig jaar hoe in zijn stad na de zomer een regionale aanpak mislukte. „Bij ons in Groningen waren de cijfers redelijk laag, maar in de Randstad niet en daar gingen de kroegen eerder dicht. Toen dachten mensen: we gaan lekker uit in Groningen en om de drukte op straat te beheersen moest ik een toegangsstop instellen.”

Op dit moment stijgen de besmettingen in de stad Groningen juist hard, vooral onder jongeren. Een regionale aanpak zou het probleem daarom kunnen verplaatsen, denkt Schuiling, omdat juist deze groep mobiel is en veel reist, bijvoorbeeld voor festivals.

Lees ook: Ook bij een hoge vaccinatiegraad blijven er risico’s, hoe kan een vierde golf voorkomen worden?

Theo Weterings, burgemeester van Tilburg, gelooft juist in een lokale of regionale aanpak, nu de vaccinatiegraad veel hoger is en het virus zich daardoor volgens hem minder makkelijk kan verspreiden. „De situatie is wezenlijk anders, hoewel je de kans houdt op grote regionale uitbraken. Dan zijn de burgemeesters als eerste verantwoordelijk, die moeten dan adequaat handelen. Altijd in afstemming met VWS, maar je moet de regio niet vanuit Den Haag willen aansturen.”

Weterings kan zich voorstellen dat het besmettingsniveau op een gegeven moment zo hoog is dat de behoefte aan landelijk ingrijpen toeneemt. „Als het OMT zegt dat er weer landelijke maatregelen nodig zijn, hebben we die natuurlijk te nemen.”