Beyoncé tijdens een concert in Johannesburg, 2018

Foto Kevin Mazur/ Getty Images

Interview

Wat we van Beyoncé kunnen leren

Zwart feminisme Beyoncé is steeds vaker onderwerp van academisch onderzoek, naar gender, racisme, mode en nog veel meer. „Ze brengt zwart feminisme naar de mainstream”, zegt muziekwetenschapper Kristin McGee.

In het nummer ‘Formation’ rapt Beyoncé: „You know you that bitch when you cause all this conversation”. De Amerikaanse superster is niet alleen populair bij het grote publiek en in de media. Ze is ook een geliefd gespreksonderwerp in de wetenschap. Academici gebruiken haar als kapstok om te schrijven over feminisme, racisme, gender, etniciteit, economie, mode, muziek, film, literatuur, geschiedenis en religie. Na vijf eerdere boeken verschijnt deze maand het wetenschappelijke boek Beyoncé in the World – Making Meaning with Queen Bey in Troubled Times onder redactie van Kristin A. McGee en Christina Baade. McGee is universitair docent en oprichter van het Popular Music Program bij de opleiding Cultuur en Cognitie op de Rijksuniversiteit Groningen.

Vanwaar deze interesse voor Beyoncé vanuit de wetenschap?

„Dat begon in 2013. In het nummer ‘***Flawless’ is een prominente plek ingeruimd voor een tekst over zwart feminisme van de schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie. Zwart feminisme was al onderwerp in wetenschappelijk onderzoek en avant-garde kunst, maar via Beyoncé bereikt het voor het eerst de mainstream. En daar blijft het niet bij, want met Lemonade maakt ze in 2016 een cinematografisch hoogstaand visueel album. Er zijn meer visuele albums gemaakt, zoals Yellow Submarine van The Beatles, maar Beyoncé pakt het serieuzer aan, het zit vol verwijzingen en voldoet meer aan de eisen van zogenaamde high art. Ze werkt met verschillende gerenommeerde kunstenaars samen op Lemonade en maakt er een Gesamtkunstwerk van. Er komt veel bij elkaar via Beyoncé in die jaren: visuele cultuur, sociale media, Black Lives Matter en feminisme die de mainstream bereikt.”

En dat maakt Beyoncé interessanter voor wetenschappers dan Adele of Lady Gaga?

„Wat mij betreft zijn er drie belangrijke thema’s bij Beyoncé. Het mainstream feminisme, visuele cultuur en het bespreekbaar maken van de Afrikaanse diaspora. Over dat laatste onderwerp gaat een hoofdstuk in ons boek, hoe belangrijk Beyoncé bijvoorbeeld is voor de zwarte bevolking in Brazilië, waar nog veel racisme is. Haar thema’s zie je ook bij Janelle Monáe en Lianne La Havas, maar Beyoncé is natuurlijk beroemder.”

Lees ook: Beyoncés protest tegen Trump met baby’s, poëzie en Botticelli

Wordt er niet te veel op Beyoncé geprojecteerd door de wetenschap?

„Beyoncé geeft heel bewust een dubbele boodschap in haar kunst. Ze heeft gekozen om geen interviews te geven en helemaal zelf haar beeld te bepalen. Daarin komt ze niet met simpele oneliners, maar met symboliek in beelden en teksten.”

Wetenschappers zijn niet onverdeeld positief over Beyoncé. Er is een discussie of ze bevrijdend of onderdrukkend zou zijn.

„De kritiek is dat ze te veel meegaat met de eisen die media en maatschappij stellen. Dat ze zichzelf tot handelswaar in onze neoliberale samenleving maakt. Dat het vanuit een bevoorrechte positie makkelijk praten voor haar is, dat ze haar haar lichter maakt voor een wit publiek en dat ze zich bepaalde cultuur toe-eigent. Maar als je naar de geschiedenis kijkt, zie je hoe zwarte vrouwen zichzelf altijd hebben moeten vermarkten om een plek in film of muziek te krijgen.”

Vindt u haar bevrijdend of onderdrukkend?

„Als ik een standpunt in moet nemen dan zou ik bevrijdend zeggen. Het is een vrouw met zo veel macht die toch onafhankelijk blijft, durft te kiezen en haar publiek kracht geeft. Door samen te werken met Afrikaanse muzikanten en door talentvolle mode-ontwerpers, choreografen en regisseurs in te schakelen is ze een curator geworden die anderen een groot podium geeft.”

U deed eerder onderzoek naar vrouwen in de jazz en zwarte vrouwengroepen in film. Ziet u parallellen tussen deze vrouwen en Beyoncé?

„Je ziet hoe zwarte zangeressen in de eerste helft van de vorige eeuw hun concerten aan het publiek aanpasten. Voor een wit publiek moesten ze bijvoorbeeld hyperseksueel zijn. Dat aanpassen noemen we code switching. Beyoncé doet dat ook veel. In haar video’s toont ze zich de ene keer in de stijl van de mannelijke heerser, dan weer de seksuele vrouw en als ze haar religieuze kant laat zien past ze haar stem aan. Dit losmaken uit een identiteit zag je ook bij Nina Simone die piano wilde spelen, maar gedwongen werd te zingen waardoor ze voor een heel lage stem koos. Hazel Scott en Lena Horn streden om niet altijd de rol van dienstmeid te krijgen in films. Maar de strijd van Hazel Scott leidde er wel toe dat ze op de zwarte lijst kwam.”

Jullie sluiten de inleiding af met de oproep om hierna ook andere zwarte vrouwen te onderzoeken.

„Deze onderwerpen vind je ook bij andere hedendaagse artiesten. Daarnaast kun je terugkijken welke zaken onderbelicht zijn gebleven bij oudere artiesten. Er zit nog een heel andere kant aan Josephine Baker en hoe zij geëxploiteerd werd in Parijs. Of aan de rol die Ella Fitzgerald speelde. We hebben de beschikking over eindeloze gedigitaliseerde archieven. Beyoncé is nog maar het beginpunt.”

Christina Baade en Kristin A. McGee (red.): Beyoncé in the World – Making Meaning with Queen Bey in Troubled Times. Wesleyan University Press, 392 blz. €27,99