Provocatie op de Zwarte Zee: het signaal van de Nederlandse marine werd vervalst

Desinformatie op zee Het locatiesignaal van een Nederlands fregat werd onlangs bij Sebastopol vervalst. Kort daarop vlogen Russen dreigend over.

Beelden van een webcam in de haven van Odessa tonen dat de HMS Defender en Zr.Ms. Evertsen de haven in de nacht van 19 juni niet hebben verlaten.
Beelden van een webcam in de haven van Odessa tonen dat de HMS Defender en Zr.Ms. Evertsen de haven in de nacht van 19 juni niet hebben verlaten. Foto Defensie

In de nacht van 18 op 19 juni voeren twee westerse oorlogsschepen vlak voor de Russische marinebasis in Sebastopol, om onverwachts weer rechtsomkeert te maken. Dat leek tenminste zo, voor wie de websites over zeeverkeer in de gaten hield: de Britse HMS Defender en het Nederlandse fregat Zr.Ms. Evertsen naderden de kust van de havenstad in de door Rusland geannexeerde Krim, om zich snel weer uit de voeten maken. Alleen klopte dat beeld niet: in werkelijkheid lagen de twee schepen die nacht aan de kade in Odessa, Oekraïne.

Er was sprake van een nepsignaal, ook wel AIS-spoofing genoemd, waarbij verkeersgegevens worden gemanipuleerd. Met het Automatic Identification System (AIS) sturen schepen informatie naar vaartuigen in de buurt en naar de wal, zoals positie (gps), snelheid en koers. Het is een openbaar systeem, verplicht voor alle grote schepen om de veiligheid op zee te vergroten. Voor marineschepen geldt een uitzondering, vertelt Barend Lubbers, universitair docent navigatietechnologie aan de Nederlandse Defensie Academie. „Het is een standaardprincipe van Defensie: laat zo min mogelijk mensen weten waar je bent en wat je doet.” Net als andere marineschepen zet de Evertsen de eigen AIS-transponder voor langere perioden uit.

In plaats van de echte locatiegegevens werd echter wél een nachtelijk signaal uitgezonden met nepinformatie, zogenaamd van de westerse marineschepen. Door de sabotage leken het Nederlandse en Britse schip zich te begeven in wateren die Moskou na de annexatie van de Krim als het eigen territorium beschouwt.

De aanwezigheid van NAVO-bondgenoten op de Zwarte Zee lag sowieso al gevoelig vanwege de frictie met Moskou. De drie weken die de Evertsen in het gebied doorbracht voor oefeningen en patrouilles noemde de marine in een terugblik „tumultueus”. Nog geen week na de nep-AIS, op 24 juni, kreeg het fregat te maken met ‘intimidatiepraktijken’ van Russische vliegtuigen. Urenlang vlogen bewapende toestellen gevaarlijk langs. Kapitein-luitenant ter zee George Pastoor sprak in een officiële verklaring van „onverantwoord en onveilig gedrag op zee”, het ministerie van Defensie liet weten de Russen aan te spreken op de acties. Er zou ook met elektronische systemen van de Evertsen zijn geknoeid, stelde de marine.

Fictieve expeditie

Over de spoofing van 19 juni liet een woordvoerder al aan NRC weten „niet aan attributie te doen”, en dus geen ‘schuldige’ aan te wijzen. Wel maakte de Koninklijke Marine in het verslag over de operaties op de Zwarte Zee melding van de fictieve expeditie naar Sebastopol.

Omdat AIS via open radioverbindingen uitzendt is het niet moeilijk een gefingeerd signaal uit te sturen, volgens TNO-expert elektronische defensiesystemen Peter Trommelen. Valse gegevens worden zo opgevangen door online platforms die de signalen in beeld brengen, zoals de website MarineTraffic. Daarop waren op 19 juni inderdaad de oorlogsschepen met felgekleurde kromme lijntjes te volgen.

Zo ontstond een golf van verwarring over de vermeende activiteiten van de vloot. En dat zou zomaar het beoogde effect kunnen zijn van de actie, vermoedt Lubbers. „Je hoeft niet per se te weten wie achter de vervalsing zit om een duidelijk resultaat te zien: een rel. Het leek er immers op dat een oorlogsschip ergens voer waar dat niet zou mogen.”

Jeroen de Jonge, bij TNO verantwoordelijk voor marineprojecten, verwacht dat spoofing „schering en inslag” wordt in komende conflicten. „Steeds meer landen maken gebruik van hybride oorlogsvoering. Zij vechten niet openlijk, maar via andere domeinen”, zoals via communicatiemiddelen. Het verspreiden van desinformatie over vijandelijke acties of intenties is een belangrijk onderdeel daarvan.” Spoofing is effectief in de strijd om de beeldvorming, en niet duur. Een uitkomst dus voor landen die minder middelen ter beschikking hebben.

Rusland is uit op escalatie, ziet correspondent Michel Kerres aan een schijnaanval op een Nederlands fregat.

De Nederlandse en Britse marine konden de aantijgingen gemakkelijk weerleggen, dankzij livebeelden van een webcam in de haven van Odessa. Maar dat de daadwerkelijke locatie van de schepen makkelijk te bewijzen was, neemt volgens De Jonge niet weg dat het veel tijd kostte de desinformatie recht te zetten. Want ook bij dit staaltje informatieoorlogsvoering kon iedereen meekijken. Een steeds breder publiek van journalisten, analisten en geïnteresseerden volgt immers de openbare AIS-signalen online. Van de fictieve sluiproute van de Evertsen zoals die op MarineTraffic te zien was, werden al snel screenshots gedeeld op Twitter. De woordvoering van de marine moest op sociale media aan de slag om de aantijgingen te weerleggen.

Dat al die openbare informatie niet altijd betrouwbaar blijkt is niet de schuld van de platformen, reageert een woordvoerder van MarineTraffic tegenover NRC: „AIS is heel belangrijk voor de verkeersveiligheid op zee en wij vinden dat die informatie zo openbaar mogelijk moet zijn. Maar het is nu eenmaal zo dat de gegevens waartoe wij toegang hebben niet altijd uitsluitsel geven.”

De HMS Defender, gevolgd door de Zr.Ms. Evertsen, op 2 juli in de Bosporus.

Foto Yoruk Isik/Reuters