Gay cinema is de niche uit

Achtergrond | Gay cinema Het publiek is klaar voor films waarin homoseksualiteit een rol speelt, zonder dat het centraal staat. Dát er nu films doorbreken met een lhbtiq+-thema is niet zo gek. „Als je niet geïnteresseerd bent in superheldenfilms, kom je al snel bij deze films uit.”

‘Tegenwoordig zet het spelen in een lhbtiq+-film je als acteur niet langer in een hoekje waar je nooit meer uitkomt’.
‘Tegenwoordig zet het spelen in een lhbtiq+-film je als acteur niet langer in een hoekje waar je nooit meer uitkomt’. Foto Vlad Cioplea

Flirten tijdens het plukken van een kip; in The World to Come bloeit de liefde op tijdens het uitvoeren van huishoudelijke klusjes. Het drama van de Noorse regisseur Mona Fastvold gaat over twee buurvrouwen die samen met hun echtgenoten een bestaan proberen op te bouwen in het ongetemde gebied rond New York in het midden van de negentiende eeuw. De introverte Abigail valt als een blok voor de zelfverzekerde, elegante Tallie zodra deze haar erf opwandelt. Een zeer aanwezige voice-over neemt de kijker mee in Abigails verliefde mijmeringen: „My heart a maelstrom, my head a bedlam”. (Mijn hart een draaikolk, mijn hoofd een gekkenhuis.)

Maar de film is zeker niet het enige recente kostuumdrama waarin de lezer wordt ondergedompeld in een gedoemde lesbische relatie. Momenteel is ook Ammonite (Francis Lee) nog te zien in enkele Nederlandse bioscopen. Hierin krijgt paleontologe Mary Anning (Kate Winslet) rond 1840 een relatie met een jonge, fragiele bewonderaarster, gespeeld door Saoirse Ronan. In oktober 2019 was er Portrait de la jeune fille en feu van Céline Sciamma, over een vrouwelijke schilder en haar model, die voor elkaar vallen aan het einde van de 18de eeuw. En binnenkort komt Paul Verhoeven met zijn nonnenromance Benedetta. Al suggereert de trailer van die film dat hij qua inhoud en toon verschilt van de eerder genoemde, ingetogen drama’s met veel shots van werkende, tekenende of tastende vrouwenhanden.

Volgens regisseur Fastvold is het toeval dat deze films nu na elkaar uitkomen: het script van The World to Come werd al jaren eerder geschreven. Toch lijkt het niet geheel toevallig dat ze zo snel na elkaar te zien zijn in de bioscopen. Films als Call Me By Your Name (2017) en The Favourite (2018) maakten duidelijk dat originele verhalen waarin de liefde tussen personen van hetzelfde geslacht centraal staat veel publiek kunnen trekken. Volgens filmwetenschapper dr. Laura Copier van de Universiteit Utrecht zijn het niet de films zelf die afgelopen jaren zijn veranderd, maar vooral het publiek dat gaat kijken. „Voor veel bioscoopbezoekers is het aanbod schraler geworden de afgelopen twintig jaar; als je niet geïnteresseerd bent in actie- of superheldenfilms maar een origineel arthouseverhaal zoekt, kom je tegenwoordig sneller bij deze films uit.”

Dat films over homoseksuele romances tegenwoordig bekende namen bevatten, helpt ook een breder publiek te trekken. De hoofdrollen in The World to Come worden vertolkt door Katherine Waterston (Fantastic Beasts) en Vanessa Kirby, die de Volpi Cup voor beste actrice won op het afgelopen filmfestival van Venetië voor haar rol in Pieces of a Woman. Copier: „Tegenwoordig zet het spelen in een lhbtiq+-film je als acteur niet langer in een hoekje waar je nooit meer uitkomt. Daardoor werken ook bekendere acteurs graag mee en krijgen de films vaak een groter marketingbudget.” Ook belangrijk: verhalen als The World to Come worden bij hun publiciteit niet langer in de markt gezet als nichefilms. „In het verleden hadden films met dit onderwerp vaak specifieke distributeurs en ze draaiden slechts kort en in enkele bioscopen, waarna ze naar dvd of video gingen.”

Lees ook een interview met ‘Ammonite’-regisseur Francis Lee: ‘Vrouwen die een relatie hadden, dat kon men zich toen niet voorstellen’

Geen schuldgevoel

Dat regisseurs aangetrokken worden tot historische verhalen over lesbische liefde heeft verschillende redenen. Zo wees regisseur Francis Lee erop dat in het verleden van veel historische figuren werd verondersteld dat ze hetero waren, zonder enig bewijs. Dat zorgt ervoor dat er veel lacunes zijn die filmmakers met hun historische drama’s kunnen invullen. Fastvold noemt het daarnaast prettig het verhaal te kunnen vertellen over twee vrouwen die op elkaar verliefd worden, zonder het te moeten hebben over de worsteling van de hoofdpersonages met een schuldgevoel of het idee dat ze iets zondigs doen, iets wat volgens haar vaak centraal staat in films over queerromances. Fastvold wilde kunnen focussen op de „extatische eerste momenten van een prille liefde”. De vrouwen in haar film leven zo geïsoleerd van de rest van de wereld – de enige gesprekken die ze ooit hebben gehad waren met familieleden of buren – dat je volgens haar kunt voorstellen dat niemand hun heeft verteld dat wat ze voelen voor elkaar slecht of een zonde zou kunnen zijn. Ook in andere historische drama’s lijken dit soort gedachten minder een rol te spelen omdat de vrouwen zich in een omgeving bevinden waarin ze op een bepaalde manier veel vrijheid hebben.

Tegelijkertijd is de liefde tussen Abigail en Tallie van meet af aan gedoemd en dus filmisch interessant. Ze zitten gevangen in huwelijken die uit praktische overwegingen werden gesloten. Tallie is getrouwd met de kwaadaardige Finney (Christopher Abbott), die zijn vrouw graag wijst op haar plichten als echtgenote. Abigails echtgenoot Dyer is een zachtaardiger personage, die niet goed weet wat hij aan moet met de passie die zijn echtgenote voelt voor de buurvrouw. Casey Affleck weet Dyer opmerkelijk genuanceerd neer te zetten. De rol lijkt een belangrijke stap in de comeback van de eerder door #MeToo in opspraak geraakte acteur.

Geestelijk labiel

Hebben deze kostuumdrama’s ook een emanciperende werking voor de lhbtiq+-gemeenschap? Dat is nog maar de vraag, want zowel Ammonite als The World to Come bevat een aantal filmclichés die de beeldvorming van lesbische liefde in het verleden niet ten goede kwamen. Zo toont Fastvold treffend hoe hard het leven was van Amerikaanse pioniers, bijvoorbeeld door het in de eerste minuten te hebben over de ziekte en dood van Abigails en Dyers enige kind. Tegelijkertijd wordt zo de suggestie gewekt dat haar hoofdpersoon zich in een mentaal zeer kwetsbare toestand bevindt als ze verliefd wordt op een vrouw. Copier: „Je zag in het verleden wel vaker in films dat personages in lesbische relaties worden neergezet als geestelijk labiel of als figuren die grenzen opzoeken. Bovendien is het een heel hardnekkig stereotype dat lesbische seksualiteit iets is wat een vrouw kan overkomen, door iemand te ontmoeten die haar daartoe aanzet.”

Lees ook: ‘Booksmart’ stapelt highschoolclichés om ze te doorbreken

Volgens Copier hebben films waar homoseksuele liefde onderdeel vormt van het verhaal, maar niet centraal staat in het drama een meer emanciperende werking dan kostuumdrama’s, die bovendien vaak tragisch aflopen. „Recente films als Booksmart, waar de twee jonge hoofdpersonen zich goed in hun vel voelen en eentje toevallig lesbisch is, of Call Me By Your Name waar het drama niet draait rond de geaardheid van de personages maar rond hun leeftijdsverschil, vermijden dit soort diepgewortelde stereotypen. Het publiek is daar echt wel klaar voor.”