Opinie

De grootse gebaren die slechts beloften waren

Tom-Jan Meeus

Een van de wonderlijkste aspecten van de laatste maanden is dat de grootste partij, de VVD, in de campagne voor 17 maart deed alsof het al formatie was, en tijdens de formatie handelt alsof het weer campagne is. Laatst kwam ik berichtjes tegen uit februari. De VVD depolitiseerde alles. Mark Rutte, gezicht van nationale eenheid, publiceerde een ‘Brief aan Nederland’ waarin hij zich afzette tegen de plannen van zijn concurrenten. „Ik denk dat het niet realistisch is beloften te doen”, schreef hij. De verschillen uitvergroten was niet goed. „We moeten juist de verbinding zoeken, want alleen samen komen we uit de crisis.” Ook zinspeelde hij op een zo breed mogelijk kabinet. In een campagnevideo op 20 februari, een maandje voor de verkiezingen, zei hij: „Ik wil komen tot samenwerking met alle redelijke partijen in Nederland.”

Maar maanden en talrijke tussenstapjes verder, Rutte overleefde nipt het nachtelijke debat van 1 april, kunnen we veilig stellen dat de samenwerking met alle redelijke partijen niet doorgaat. Die heeft Rutte persoonlijk geblokkeerd. Een vijfpartijencoalitie met PvdA én GroenLinks (samen 17 zetels) werd hem te links. Leuk, praten over verbinden – maar het moet niet te gek worden natuurlijk.

De partij kon niet achterblijven. Toen in juni de speculaties groeiden dat GroenLinks de favoriete linkse coalitiepartij van de VVD was, uitte een groep Wiegeliaanse VVD’ers, Klassiek liberaal, haar weerzin: deze samenwerking zou „een klap in het gezicht van onze kiezers” zijn. Intussen werken in Den Haag groepjes VVD- en D66-Kamerleden aan ‘richtinggevende standpunten’ voor het vervolg van de formatie. Maar zaterdag waarschuwden VVD’ers in De Telegraaf voor Ruttes soepele onderhandelingsstijl en zijn meegaande secondanten. „Als je Rutte zijn gang laat gaan, geeft hij zowat alles weg”, waarschuwde oud-VVD-spindokter Henri Kruithof.

Zo kon de paradoxale situatie ontstaan dat de ene VVD’er na de andere, Rutte zelf inbegrepen, pas tijdens de formatie afstand ging nemen van de verkiezingsbeloften aan andere partijen in de campagne. Overigens gaat dit niet zelden om dezelfde VVD’ers die Rutte eerder verweten zijn beloften – 1.000 euro voor de hardwerkende Nederlander, geen geld meer naar de Grieken, etc. – niet in te lossen.

Al maanden staat de formatie vrijwel stil omdat geen van de betrokken partijen haar ingegraven positie wil verlaten. Normaal is dan dat de grootste de impasse doorbreekt met een groots gebaar richting de anderen. Maar wat we hebben gezien is het omgekeerde: de grootste partij heeft al haar grootse gebaren uit de campagne ingetrokken. De VVD zoekt even de verbinding in zichzelf. Het is blijkbaar nodig.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft elke dinsdag op deze plek een column.