Planbureau: zelfs met een biokoe lukt het niet om stikstofdoelen te halen

Planbureau leefomgeving Boeren alleen vrijwillig uitkopen én stikstofdoelen halen? Dat kan niet, zegt het PBL.

Boerderij in Overijssel. Volgens het PBL zijn in die provincie, net als in Brabant en Gelderland, drastische ingrepen in de landbouw nodig om stikstofdoelen te halen.
Boerderij in Overijssel. Volgens het PBL zijn in die provincie, net als in Brabant en Gelderland, drastische ingrepen in de landbouw nodig om stikstofdoelen te halen. Foto Eric Brinkhorst

Gaan de ambitieuze stikstofambities en klimaatdoelen straks de prullenbak in? Of wordt drastisch ingegrepen in de landbouw en verdwijnt de koe in de wei straks geheel uit provincies als Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel? Hoe onaantrekkelijk ook, het kabinet moet één van die scenario’s kiezen. Dat zegt het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een nieuw rapport.

Het PBL spreekt een waarheid uit, die aan het Binnenhof vaak vermeden wordt: áls je werk maakt van de stikstofdoelen, gaat veel landbouw verdwijnen. Alleen met ingrepen die pijn doen, kan een kabinet de klimaat-, natuur- en milieudoelen halen die het zichzelf heeft gesteld. Zelfs de meest natuurinclusieve biologische kringloopboerderij past daar in sommige provincies niet in.

Aan ambities ontbreekt het niet in Den Haag, sinds de Raad van State in 2019 een streep zette door het stikstofbeleid. Jarenlang had de overheid vergunningen aan bouwers en boeren verleend, erop vertrouwend dat de stikstofuitstoot in de toekomst zou afnemen. Dat was niet genoeg, zei de Raad. Den Haag knikte en beloofde beterschap.

Het inmiddels demissionaire kabinet committeerde zich vorig jaar daarom aan harde, meetbare doelen: 26 procent stikstofreductie in 2030, 50 procent in 2035. Het beleid bleef achter. Een plan om veevoer stikstofarm te maken, werd uitgesteld. Boeren konden zich laten uitkopen, maar hun interesse viel tegen.

Aan adviezen en rapporten ontbreekt het niet op het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Elk rapport had zo zijn eigen stokpaardjes. De topambtenaren van de Algemene Bestuursdienst stelden dat extra maatregelen nodig waren om „onherstelbare schade” aan de Nederlandse natuur, met name de kwetsbare Natura-2000 gebieden, te voorkomen. De veestapel, met name melkvee, zou met circa 17 tot 30 procent moeten krimpen.

‘Piekbelasters’

Boerenorganisatie LTO, bouwclubs en milieuverenigingen stelden eind mei dat de stikstofuitstoot kan worden teruggebracht door innovatie. Deels door technische ingrepen op de boerderij zelf, bijvoorbeeld door stalvloeren die mest en urine scheiden, deels door verplaatsing van „piekbelasters”, de boeren die het meeste stikstof uitstoten. De Sociaal-Economische Raad riep op tot een akkoord met afspraken over de uitstoot, landschapsbeheer, dierenwelzijn en biodiversiteit.

Vorige week was de beurt aan de Leidse milieuhoogleraar Jan Willem Erisman. Hij adviseerde het kabinet de aanpak te concentreren in enkele gebieden, zoals de Gelderse Vallei (dichtbij de Veluwe) en het Groene Hart. Daar komt bijna de helft van de stikstofuitstoot in de landbouw vandaan. Door daar boeren uit te kopen, technische ingrepen in stallen te doen en kringlooplandbouw toe te passen, zou „ontiegelijk grote winst” worden geboekt.

De olifant in de kamer blijft in de meeste rapporten onbenoemd. Met zachte hand gaat het huidige of een nieuw kabinet zijn doelen niet bereiken. Het is gedwongen boeren uit te kopen of te verplaatsen naar minder stikstofgevoelige gebieden. In Brabant, Gelderland en Overijssel zal vermoedelijk alleen overkapte teelt of veehouderij kunnen blijven bestaan. Zo’n scherpe politieke keuze laten de onderzoekers liever over aan de politiek. Maar de politiek maakt die keuze óók niet, constateert het PBL: er zijn cijfermatige doelen, maar geen plannen om die te halen.

Lees ook: Zo moet de stikstofuitstoot met de helft omlaag

Dwang is op het ministerie en bij partijen als VVD en CDA, die in de formatie vooropgaan, vooralsnog taboe, maar lijkt in enige vorm onvermijdelijk. Voor ongeruste boeren is dat scenario al genoeg om weer in actie te komen. Zij willen woensdag opnieuw naar de provinciehoofdsteden en het Malieveld trekken.