Profiel

Het nieuwe Chili wordt vormgegeven door een inheemse, vrouwelijke wetenschapper

Elisa Loncón De conventie die in Chili sinds zondag een nieuwe grondwet schrijft, wordt geleid door een vrouw van het Mapuche-volk.

Elisa Loncón zondag tijdens de installatie van de constitutionele vergadering.
Elisa Loncón zondag tijdens de installatie van de constitutionele vergadering. Foto JAVIER TORRES/AFP

‘Mari mari pu lamngen! Mari mari Chile Mapu!”. De eerste woorden van Elisa Loncón, vrouw van inheemse Mapuche afkomst, in haar toespraak als president van de grondwetgevende vergadering in Chili waren niet in het Spaans, maar in het Mapudungún, de taal van de Mapuche.

„Ik groet al mijn broeders en zusters! Ik groet heel Chili!”, zei Loncón, die daarmee het startsein gaf voor een proces waar in Chili jarenlang naar is uitgekeken: het schrijven van een nieuwe grondwet door een diverse mix van advocaten, schrijvers, academici, activisten en oud-politici. Sommigen, zoals Elisa Loncón, van inheemse afkomst.

Deze conventie, die zondag werd geïnstalleerd in Chili, bestaat uit 155 door Chilenen gekozen vertegenwoordigers. Binnen negen maanden moeten deze 155 vertegenwoordigers een nieuwe grondwet schrijven, een grondwet waarin iedereen zich kan herkennen. De huidige grondwet, geschreven door een groep neoliberale economen tijdens de dictatuur van Augusto Pinochet, legde het fundament voor stabiele economische groei en relatieve welvaart, maar ook voor groeiende ongelijkheid. Zaken als zorg, huisvesting en onderwijs werden aan de vrije markt overgelaten en zijn daardoor voor veel Chilenen moeilijk te betalen.

Conflicten om bodemschatten

Inclusiviteit is daarom de leidraad voor de nieuwe grondwetgevende vergadering. Er zijn evenzoveel vrouwelijke als mannelijke vertegenwoordigers en zeventien van de 155 zetels zijn toegewezen aan de inheemse volkeren in Chili. Volkeren die in de huidige grondwet niet erkend worden en toebehoren tot de armste inkomenslagen in Chili, terwijl de nationale economie draait op onder andere het hout, lithium en koper dat wordt gekapt en gewonnen op wat zij beschouwen als hun territorium.

Lees ook: ‘Moeder aller wetten’ geeft inheemse volken Chili een stem

De vrouw die deze grondwetgevende vergadering gaat voorzitten is Elisa Loncón, van het Mapuche-volk. In het zuiden van het land, waar zij wonen, staan de inheemse bewoners in permanent conflict met de Chileense staat vanwege de grootschalige bosbouw in de zone. Vrachtwagens en graafmachines worden door activisten in brand gestoken, de gemilitariseerde politie reageert door met traangas en rubberkogels op inheemse dorpen te schieten.

Dat het juist een Mapuche is die dit proces gaat voorzitten, betekent daarom heel veel, zegt politiek expert Claudio Fuentes. „De Mapuche is een van de groepen die het meest onderdrukt zijn in Chili. Het is een volk dat historisch gezien een hele lange strijd heeft gevoerd, eerst tegen de Spanjaarden en vervolgens tegen de Chileense staat. Symbolisch is dit ontzettend belangrijk”.

„Hun strijd gaat honderden jaren terug. Zij hebben altijd gestreden tegen het idee dat Chili één natie is, met één volk, waar een elite vanuit de hoofdstad Santiago regeerde”, zegt Fuentes. „Het beeld is nu gekanteld: alle inheemse volkeren krijgen toegang tot de concrete macht en kunnen meebeslissen. Maar het is ook belangrijk dat Loncón een vrouw is, want de feministische beweging in Chili had een grote rol in de protesten de afgelopen jaren. Dankzij die protesten kunnen we nu een nieuwe grondwet schrijven.”

Studie deels gevolgd in Nederland

Loncón is zo binnen een dag uitgegroeid tot een symbool voor de hoop bij een deel van de bevolking op een nieuw, inclusief Chili. In Chili wijst men er na haar verkiezing als voorzitter wel op dat haar wegzetten als enkel vrouw en inheems te makkelijk is. Ze studeerde af als lerares Engels in het zuiden van Chili, haalde een doctorstitel aan de faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit van Leiden én een in de Literatuur in Chili. Ook volgde ze postdoctorale studies, onder meer aan het Instituut voor Sociale Studies (ISS) in Den Haag.

In de media wordt haar cv keer op keer benoemd, want in „het nieuwe Chili”, zoals Elisa Loncón het noemde in haar toespraak, zou het niet meer moeten gaan om het hebben van de juiste achternaam of afkomst, maar om het hebben van de juiste kwalificaties en vaardigheden. „Een nieuw, pluralistisch, meertalig Chili, met alle culturen, met alle volkeren, met vrouwen, met alle regio’s: dat is onze droom voor de nieuwe grondwet.”