Reportage

Alles is geweldig aan de opera ‘Innocence’

Muziekfestival Aix-en-Provence In de Franse stad Aix-en-Provence ging afgelopen week voor volle zalen het eerste grote internationale klassieke festival van start. Topattractie was de nieuwe opera ‘Innocence’, over een school shooting en de trauma’s en rouw daarna.

Kaija Saariaho’s opera ‘Innocence’ in de regie van Simon Stone. op het Festival d'Aix-en-Provence
Kaija Saariaho’s opera ‘Innocence’ in de regie van Simon Stone. op het Festival d'Aix-en-Provence Foto Jean-Louis Fernandez

Ook in Aix-en-Provence is corona geen voltooid verleden tijd, maar vergeten is wel makkelijker in een omgeving van zon, zomer, volle terrassen en vrolijkheid. Alleen als je oplet, hoor je: op de terrasjes klinkt nog overwegend Frans, internationale toeristen zijn er weinig. En mondkapjes zijn nog overal in openbare binnenruimtes, waaronder ook de (openlucht)theaters.

Afgelopen woensdag 30 juni mochten de zalen in Frankrijk weer open voor de volledige bezoekerscapaciteit. Een wonderlijke datum, maar het was de eerste dag van het meest prestigieuze operafestival van het land „en ik vermoed dat president Macron daarmee in zijn afwegingen wel rekening heeft gehouden”, zegt festivaldirecteur Pierre Audi.

En dus zit je hier – onwennig na zestien maanden – weer ouderwets dicht op je medebezoekers en hun geuren, kuchjes en krakende zakjes. De Pass Sanitaire die vereist is voor toegang, werpt geen drempel op: bij elke apotheek in de stad kun je je (gratis) laten testen. Wie gevaccineerd is, toont zijn QR-code. En dat die dan even bekeken in plaats van gescand wordt, nou ja, dat geeft net dat laissez faire-vakantiegevoel.

Innocence is opnieuw zo’n eigentijdse opera die iedere minuut toont hoe levend het genre is

Voor Pierre Audi, sinds 2019 directeur van het festival, was het na de digitale versie van 2020 een halszaak de editie van dit jaar op volle kracht te laten doorgaan. „Een enorme gok”, geeft hij toe. Toen het festival eind november al het volledige programma voor deze zomer bekend maakte, deed het persbericht zelfs een beetje wereldvreemd aan. In de eerste festivalweek zeven verschillende opera’s, door grote (Wagner!) orkesten uit Duitsland en Engeland en zangers en artiesten van over de hele wereld, zou het?

„Logistiek was het zo ingewikkeld als drie reguliere festivals samen, maar het alternatief was vier jaar voorbereidend werk weggooien”, zegt Audi. „Daarbij: juist nu hebben mensen dringend behoefte aan kunst. Ik vond het gebrek aan lobby en lef in de kunstsector in Nederland tijdens corona choquerend. Zo lámgeslagen. Terwijl het onze taak is moedig te zijn en te vechten voor schoonheid in tijden van crisis. Ik hoop voor de Nationale Opera, het Holland Festival en alle andere zalen dat het publiek straks gewoon weer terugkomt.”

Vernieuwende programmering

In Aix loopt de kaartverkoop goed, de eerste zes premières waren afgelopen week zo goed als uitverkocht. Dat veel voorstellingen in de openlucht zijn, de coronacijfers laag staan en de zon hoog – het helpt allemaal, denkt Audi.

Het eerste festival onder Audi´s leiding (2019) maakte door de vernieuwende programmering de tongen los. De editie 2021 is opnieuw een statement. Twee wereldpremières, een focus op actuele thema’s – #metoo, geweld in het Midden-Oosten – en veel vrouwelijke kunstenaars.

Apocalypse Arabe van Samir Odeh-Tamimi, in de regie van Pierre Audi

Foto Ruth Walz/ Festival d’Aix-en-Provence 2021

Audi regisseert zelf ook een voorstelling, de wereldpremière van Apocalypse Arabe van componist Samir Odeh-Tamimi op poëzie van de in Beiroet geboren dichteres Etel Adnan (1925). Odeh-Tamini’s oratorium blijkt meditatiever dan de titel doet vermoeden, en draagt scenisch herkenbaar Audi’s handtekening. Door de belichting van Urs Schönebaum moet je aan Stockhausens Aus Licht denken, de sluipende gang van De Getuige (ijzersterke Thomas Oliemans in een loodzware rol) echoot Der Wanderer in Wagners Ring des Nibelungen.

Odeh-Tamimi zette de poëzie als solistische en meerstemminge recitaties, waarop het Ensemble Modern antwoordt met rauwe instrumentale erupties en heftig slagwerk. De taal is prachtig, nieuwsbeelden van de Libanese burgeroorlog en een stroboscopisch oplichtende zon vormen een indringend contrapunt. Maar de muzikale opzet is te massief en eenvormig om 75 minuten te boeien.

Kippenvel van Fins volksgezang

Het tegenovergestelde geldt voor de tweede wereldpremière: Kaija Saariaho’s opera Innocence, eerder gepland voor 2020. „The most anticipated new opera of the year”, schrijft The New York Times . Maar Innocence blijkt nog indrukwekkender dan je op basis van Saariaho’s eerdere opera’s al hoopte.

In minder dan twee uur belicht Innocence in 25 scènes onder voortdurende psychologische en muziektheatrale hoogspanning een schietpartij op een internationale school, vrij naar de Finse ‘school shooting’ in 2007. Dertien personages bezingen in negen talen hoe ze de aanslag doormaakten en al dan niet verwerkten.

Saariaho is een meester in orkestraal kleuren. Elk personage kreeg een eigen klankwereld, bigband-achtige drums die eerst nog leken te swingen doen je adem stokken wanneer ze opeens een automatisch geweer nabootsen. Zo is de opera een vanaf de eerste minuut onheilszwangere, kolkende vergaarbak van sferen en motieven, met meesterlijke rollen én zangers.

Sopraan Sandrine Piau bevriest het hart als de van gêne en goede bedoelingen verstijfde moeder-van-de-moordenaar. Lucy Shelton is een getraumatiseerde lerares; in rauw spreekgezang memoreert ze hoe na de schietpartij elk plots veranderd leerlingenhandschrift las als mogelijk signaal van nieuw onheil. En dan is er Magdalena Kozena, in een droomrol als moeder van een van de slachtoffers. Met grauwende mezzowoede verduistert ze de sfeer op de bruiloft van de broer van de moordenaar van blij roze naar inktzwart, en onthult de bruid (stralende Lilian Farahani in haar eerste grote internationale rol) de verzwegen familievoorgeschiedenis.

Alles aan Innocence is geweldig. De in-de-roos-geschoten voorbeelden van traumaverwerking in het libretto. De regie van Simon Stone, die alle scènes in één voortdurend roterend ‘poppenhuis’ van twee etages situeert, waardoor snel geschakeld kan worden tussen school en bruiloft, verleden en heden. Ronduit magisch is de vondst de Finse volkszangeres Vilma Jää te casten als het overleden meisje Markéta – met haar kelige zang, bizarre melodiesprongen en gilletjes een ideale, ongrijpbare en pure stem van gene zijde. Innocence is na George Benjamins Written on Skin (2012) opnieuw zo’n eigentijdse opera die iedere minuut toont hoe levend het genre is, en hoe juist opera (actuele) thema’s onder een emotionerend vergrootglas kan leggen. Wie de kans krijgt: ga deze opera zien op 10 juli, op Arte Concert. Wanneer bij de co-producerende Nationale Opera de Nederlandse première te zien is, is nog onbekend.

Liefdesdood in de metro

In één week biedt Aix hetzelfde aanbod als De Nationale Opera in meer dan een half seizoen. Het kan allemaal doordat met orkesten als het London Symphony Orchestra (LSO) en regisseurs als Barrie Kosky en Simon Stone al voor corona meerjarige afspraken waren gemaakt: ze stonden al getekend voor 2021, maar halen daarnaast het (deels al gerepeteerde) programma van 2020 in.

Wagners Tristan und Isolde in de regie van Simon Stone, op het Festival d’Aix-en-Provence

Foto Jean-Louis Fernandez

Voor regisseur Stone leidt het tot hemelhoge lof voor Innocence en massaal boegeroep voor Wagners Tristan und Isolde – en dat op twee achtereenvolgende avonden. Stone heeft over Wagners romantische liefdeslegende een eigentijds verhaal heen gelegd, over de escapistische dan wel therapeutische fantasieën van een bedrogen echtgenote (Isolde), en eerlijk gezegd: zonder uitgebreide voorbereiding van zijn intenties valt daar weinig van te begrijpen.

In de manier waarop de personages interageren in hun mondaine stadspenthouse, de kantoortuin en een metrostel, zie je Stones kracht als regisseur. Maar de plot is ernstig vertroebeld door het opgespoten laagje psychologie, en vaak schuurt de zangtekst storend met wat je ziet. Zelfs de passionele Wagnerklank van dirigent Sir Simon Rattle met het LSO redt de vijf uur durende voorstelling niet. Goede zangers zijn er wel, onder wie de explosieve Isolde van Nina Stemme en de soepele Tristan van Stuart Skelton. Maar in die felverlichte metrocoupé is zelfs een Liebestod hen niet vergund: Isolde loopt gewoon weg.

Mozarts Noces de Figaro in de regie van Lotte de Beer, op het Festival d’Aix-en-Provence

Foto Jean-Louis Fernandez

Piemelpakken en roomboter-porno

Regisseur Lotte de Beer begon onder Audi’s auspicien bij DNO in Amsterdam, en heeft inmiddels internationaal naam gemaakt. Het festival opent met haar hyperactuele blik op Mozarts klassieker Le Nozze di Figaro.

De van #metoo dooraderde productie borrelt van scherp getimede en aanstekelijk absurde humor, zeker in de eerste twee aktes. Zo passeert er een handtastelijke gordijnkwast en verstopt de geile puber Cherubino (verrukkelijke Léa Desandre) zich snel in een kort daarna centrifugerende wasmachine.

Razendknap is het dat De Beer met humor als wapen zowel de angel uit de #metoo-discussie haalt als die op scherp zet. Zie Graaf Almaviva (lekker vuige Gyula Orendt) zijn macht misbruiken door Barbarina hitsig in een hoek te drijven, gulzig happend van háár banaan. Pijnlijk. Vooral wanneer het bordje LAUGHTER aanmoedigend aangloeit, maar niemand lacht.

De voorstelling gaat ver in het gebruik van commedia dell’arte-achtige lol. Al snel strompelt het ene na het andere piemelpak over het podium, begluurd door een losgeslagen opblaaspop. Je zou denken: tikje eendimensionaal. Maar nee, De Beer pleit – verfrissend – ook vrouwen niet vrij. De Gravin (fraaie Jacquelyn Wagner) is hier niet alleen een nijdig-treurende afgewezene, maar ook een (zich) vervelende en suïcidale vrouw. Steeds moet kamenierster Susanna pijlsnel ingrijpen om te voorkomen dat de gravin haar föhn in een voetenteiltje werpt of het familiewapen aan de lippen zet.

Na de pauze kantelt de hilariteit naar verstilling en hippie-achtig idealisme. We zien de gravin opgesloten in een Glazen Huis van eenzame rijkdom, een leeg huwelijksbed als enig gezelschap. ‘Dove sono’ zingt ze, waar zijn nu die mooie momenten? Het koor breit intussen aan een kleurrijke, super-inclusieve feestboom met vulva’s die uitklappen tot penissen. Marcellina legt haar fatsuit af en Don Curzio zijn karikaturale bril. Het zijn weinig subtiele symbolen, maar ze doen niet af aan de heel oprecht overkomende moraal: Glori a tutti! Laat iedereen liefdevol in zijn waarde, en het heil der mensheid is nabij.

Verdi’s Falstaff, muzikaal geregisseerd door Barrie Kosky, orkestraal onder leiding van Daniele Rustioni

Foto Monika Rittershaus

In de uitgebalanceerde, muzikaal geregisseerde (Barrie Kosky) en orkestraal onder leiding van Daniele Rustioni vonkende productie van Verdi’s Falstaff gaat er de volgende avond een escapistisch schepje bovenop. Tussen de aktes worden gastronomische recepten als foodporn voorgekreund. „Cent grammes de beurre!” „Détachez les cuisses!!”

‘Tutto nel mondo è burla’ zingt iedereen tenslotte: alles in de wereld is grappig. Dat is natuurlijk niet zo, ook in Aix niet. Je doorleeft voorstelling na voorstelling alle spectra tussen bulderlach, beklemming, ergernis en ontroering. Om net daardoor te beseffen: geen beter emotie-ventiel dan opera.

Festival international d’art lyrique d’Aix-en-Provence. Nog t/m 25 juli. Inl. festival-aix.com/