Reportage

Over dertig jaar drinken we uit de IJssel

Waterkwaliteit Met een wandeling langs de IJssel vraagt Li An Phoa aandacht voor schone rivieren. Op dag tien krijgt ze hulp van achtstegroepers.

Li An Phoa loopt met haar vriend Maarten van der Schaaf (niet op de foto) langs de IJssel. Tijdens hun wandeling gaan ze in gesprek met bewoners, schoolklassen, vissers, boeren en burgemeesters.
Li An Phoa loopt met haar vriend Maarten van der Schaaf (niet op de foto) langs de IJssel. Tijdens hun wandeling gaan ze in gesprek met bewoners, schoolklassen, vissers, boeren en burgemeesters. Foto Bram Petraeus

Li An Phoa (40) zit op haar knieën in het zand aan de oever van de IJssel bij Zwolle. Om haar heen zit een nieuwsgierig groepje blonde meisjes met gele hesjes aan. „Hoe oud zijn jullie nu? Twaalf? Ik droom dat we over dertig jaar, als jij 42 bent, uit de IJssel kunnen drinken.”

Het is even na tienen, maar de zon brandt al aardig op de hoofden van de kinderen en de strooien hoed van Phoa. Zojuist bracht een oudere schipper Phoa en haar vriend Maarten van der Schaaf (40) met een brommende Zalkerveer, een pontje voor lopers en fietsers, naar de overkant. Het is de tiende dag van hun wandeltocht langs de IJssel.

Het wandelen genereert aandacht voor haar droom. Phoa – met rugzak, meetkitje, schepnetje en wandelstokken – is initiatiefnemer van de stichting Drinkable Rivers. Drinkbare rivieren, en niet economische groei, moeten de graadmeter worden voor een gezonde samenleving, stelt haar stichting. In 2018 liep ze zestig dagen door Frankrijk, België en Nederland langs de Maas. In 2019 wandelde ze een route langs de Amstel. En nu dus de IJssel. In twaalf dagen van Westervoort tot het IJsselmeer. Ooit kon je uit al die wateren drinken.

Lees ook: Dit is Nederland, overal rivieren

Tijdens haar wandelingen meet Phoa onder meer de hoeveelheid nitraat, E. colibacteriën en fosfaat in het water, vandaar het meetkitje. Toen ze, wachtend op de pont, toevallig de achtstegroepers op weg naar hun schoolverlaterskamp zag, veerde ze op. „Ik wil de meting áltijd met kinderen doen.” Niet veel later lopen die kinderen rond met handschoentjes, reageerbuisjes, veiligheidsbrillen en geplastificeerde instructievelletjes.

Vervuiling zie je niet altijd

„Zo smerig ziet het water er niet uit”, roept één van de kinderen van het groepje dat de pH-waarde en het zoutgehalte van het water meet. „Vervuiling zie je niet altijd”, zegt Phoa. „We hebben van boeren onderweg gehoord dat hun koeien moeilijker drachtig worden. Dat kan komen door de anticonceptiepil, de resten daarvan spoelen via het riool in het rivierwater.”

De waterkwaliteit is de laatste jaren zeker verbeterd, zegt Phoa als de klas weer op weg is. „Er zijn afspraken op EU-niveau en VN-doelen, maar zo’n groep kinderen voelt zich daar niet bij betrokken. Ik wil dat mensen voelen dat ze zélf iets kunnen doen.” Boeren bijvoorbeeld, moet je vroeg betrekken bij deze kwestie, zegt ze. Zowel de hardcore biologische boeren als ‘gangbare’ agrariërs vinden het fijn naar iets positiefs toe te werken, merkt ze uit gesprekken met boeren langs de IJssel. „Niet: dit mag niet, maar: dit willen we bereiken in dertig jaar.”

Foto Bram Petraeus

Want voor de IJssel is vooral de landbouw nabij de rivier een probleem voor de waterkwaliteit. Daarvan komen meststoffen en bestrijdingsmiddelen via de grond of de sloot in de rivier terecht, zegt ecoloog Annelies Blankena, landelijk specialist rivieren bij Staatsbosbeheer. Ze is daarnaast lid van het deskundigenteam rivierenlandschap van Het Kennisnetwerk Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit. Medicijnresten zijn ook problematisch, zegt ze. „De techniek om het grootste deel eruit te filteren is in ontwikkeling, maar kost de waterschappen (verantwoordelijk voor de waterzuivering) enorm veel geld. Beter is het om de vervuiling bij de bron aan te pakken.”

Naast Phoa’s ‘Drinkbare rivieren’ bestaat sinds 2017 het project ‘Schone Rivieren’ van het Instituut voor Natuureducatie en Duurzaamheid (IVN), ook helemaal gericht op burgerparticipatie. Ook schoonmaakacties rond de IJssel bestaan al jaren. Gaan burgers het verschil maken voor de rivier?

Burgerbewegingen als die van Phoa kunnen bewustwording stimuleren, denkt Blankena. „Veel werk dat waterschappen doen is onzichtbaar”, zegt ze. Phoa ontmoette naast burgers ook dijkgraven van waterschappen, wethouders en burgemeesters, de baas van Rijkswaterstaat Oost-Nederland en de directeur van waterbedrijf Vitens. Blankena: „Burgerdruk, petities en aandacht zijn waardevol. Ook ik kan nu aan een tafel met collega’s en partnerorganisaties naar Phoa’s actie verwijzen.”

Lees ook: ‘Vervuiling in de Rijn moet minstens 30 procent omlaag’

Li An Phoa en haar vriend Maarten van der Schaaf aan de IJssel Foto Bram Petraeus

Burgerwetenschappers

Phoa werkt onder meer aan een internationaal netwerk van ‘burgerwetenschappers’ die op regelmatige basis de waterkwaliteit van rivieren zoals de IJssel meten. Ook het IVN-project ‘Schone Rivieren’ heeft zo’n netwerk. Sinds 2019 meten burgers langs 35 stukjes IJssel hoeveel en wélk soort plastic ze vinden, Wageningen University analyseert de gegevens. Iedereen die wil, kan na een training van een dag door IVN ‘rivierafvalonderzoeker’ worden.

Hoe serieus kun je die burgerwetenschap nemen? „Het is vooral bedoeld om mensen bewust te maken en te betrekken”, denkt Blankena, „maar het kan ook iets opleveren. Denk aan tuinvogeltellingen. Je moet je ervan bewust zijn dat je gekleurde data krijgt, niet iedereen herkent alle vogelsoorten.”

Peter Mol, projectleider bij IVN, ziet concrete veranderingen door die burgerwetenschap. „Bij Deventer, Zupthen, Olst-Wijhe en Zwolle zijn door IVN-vrijwilligers vorig jaar hotspots van nurdles, piepkleine stukjes plastic, gevonden.” Een plasticverwerker uit Zutphen bleek de boosdoener. Het bedrijf werd benaderd, de wethouder attendeerde de milieudienst. „Het balletje ging rollen.”

„Zijn jullie Li An en Maarten?”, roept een man ineens als het stel een stukje de rivier volgt en bij een strandje stopt. „Je bent bij mijn schoonzus geweest!” Hij wijst op zichzelf. „In Deventer!” Van der Schaaf knoopt meteen een praatje aan.

Waar je van houdt, daar wil je voor zorgen

Li An Phoa zet zich in voor rivieren

Dat is het voordeel van wandelen, zegt hij later. De vooruitsnellende reputatie. Iedereen wil onderweg weten waar het stel mee bezig is. „Nu leeft het idee van een drinkbare rivier misschien nog niet genoeg in Overijssel, zegt Phoa. „Sommige mensen hebben vertrouwen dat het systeem het wel oplost, of juist hélémaal niet”, zegt ze. „Maar bij de IJssel viel me op dat alle mensen die ik onderweg spreek zeggen: dit is de mooiste rivier van Nederland. En waar je van houdt, daar wil je voor zorgen.”