Opinie

Het kabinet zal fors in handhaving en toezicht moeten investeren

Milieuwetgeving

Commentaar

Het toezicht op bedrijven die met gevaarlijke stoffen werken faalt. Ieder overzicht bij de lokale omgevingsdiensten over aantallen overtredingen of de ernst ervan ontbreekt. Boetes zijn meestal lager dan 10.000 euro – speldenprikken dus. De schade door vervuiling wordt intussen geschat op 4 miljard per jaar. Het was een alarmsignaal van de Algemene Rekenkamer deze week, dat overigens naadloos aansloot bij eerder recent nieuws.

De mestfraude in Nederland is enorm, berichtte NRC, maar wordt nauwelijks opgespoord of berecht. De Strategische Milieukamer, een samenwerking van diverse inspecties, liet de effectiviteit van het toezicht op de mestwetten onderzoeken en trok tamelijk verbijsterende conclusies. Die overigens in 2017 al eens de krant haalden. Ook de pakkans van mestfraudeurs is schokkend klein, het financiële belang zeer groot, sjoemelen met de boekhouding is algemeen gebruikelijk, de kans op controle minimaal. Slechts 0,09 procent van de mesttransporten in 2019 werden gecontroleerd.

Ook hier: falende controle, minimaal bereik van het strafrecht, een bedrijfssector die zich nergens iets van aantrekt. Met wankel, soms afwezig toezicht als oorzaak. De valsheid in geschrifte komt zó breed voor dat de mestcijfers van het CBS onbetrouwbaar zijn geworden. Bedriegen is de norm geworden.

Wie er eenmaal op lette zag deze week meer rode vlaggen. Tekenen van terugval, ineffectiviteit, stagnatie. Van een falende staat en voortwoekerende misstanden. Het broeikasgasbeleid van Brussel met landbouwsubsidies is waarschijnlijk mislukt – en niet alleen hier. Een kwart van alle subsidies ging ernaar toe, maar de emissies zijn sinds 2010 niet gedaald. Of het recente ambitieuze landbouwakkoord dit gaat keren is nog zeer de vraag.

De beoogde stikstofreductie voor varkensboeren valt intussen tweederde lager uit dan verwacht; meer boeren gaan door met hun bedrijf dan verwacht. In het algemeen is in het klimaatbeleid in Nederland nog maar weinig vooruitgang geboekt, vergeleken met andere landen, zegt het Planbureau voor de Leefomgeving. Nederland blijkt ronduit traag met het reduceren van uitstoot. Klimaatorganisatie Urgenda kondigde aan via een dwangsom de Staat dan ook tot stappen te willen dwingen. Ook in het milieubeleid zelf lijkt het mis. Nederlandse ambtenaren blijken puur uit sectorbelang bewust Brussel te hebben misleid bij het introduceren van pulsvissen.

Of je een emmer leeggooit, zo’n lijst indicaties van statelijk wegkijken, achterblijven en verwaarlozen. Die bovendien niet van vandaag of gisteren dateert, maar in sommige gevallen al jaren of decennia aansleept.

Als oorzaak kwalificeert de periode van bezuinigen na de bankencrisis van 2008. Het overheidsapparaat voor toezicht en handhaving is sindsdien teruggesnoeid tot onder het minimum. En kan dus geen vuist meer maken, zo blijkt nu. De instanties die de rechtsstaat dragen vragen bij iedere formatie, meestal van wéér een kabinet Rutte, om extra investeringen. Doorgaans omtrent een miljard. Maar krijgen dat nooit.

Intussen zijn vanaf de jaren negentig veel taken aan de markt overgelaten – alleen de bijbehorende extra investering in toezicht is nooit gedaan. Voor regeldiscipline werd vertrouwd op convenanten, zelfregulering en eigen verantwoordelijkheid. In de agrarische sector waren dat vooral mooie woorden, zo bleek. Departementen en soms ook ministers, met Landbouw als voorbeeld, gedroegen zich bovendien te vaak als boegbeeld van de eigen sector. En te weinig als behartiger van het algemeen belang.

Het land is nu echter vastgelopen in een stikstofcrisis, die dringend noodzakelijke extra woningbouw verhindert. Er dreigt op korte termijn een klimaatcatastrofe, veroorzaakt door opwarming van de atmosfeer. Om dat voor te zijn moet er op korte termijn een energietransitie plaatsvinden. Partijen moeten ook tot ander gedrag gedwongen kunnen worden. De emissie van broeikasgassen moet fors omlaag – er moet anders worden geproduceerd. Wonen, consumeren, voedsel, mobiliteit, landbouw, veestapel – ook daar moeten forse gedragsveranderingen worden doorgevoerd.

Ook sectoren die er geen zin in hebben en burgers die de klimaatcrisis ontkennen moeten meebewegen. Het gaat erom spannen tussen burger en overheid in de komende jaren. Maar zoveel is wel duidelijk: met het handhavingsapparaat in de huidige staat komt een volgend kabinet er niet. Daar zal moeten worden geïnvesteerd.