Reportage

God en niet Pfizer beslist over ons, aldus evangelicals in Nashville

Verenigde Staten Witte evangelische christenen dreigen in de VS uit te groeien tot de hardnekkigste weigeraars van een coronaprik. In de slecht gevaccineerde staat Tennessee moeten predikers de stagnerende prikcampagne vlottrekken. „Ook vaccins zijn een gift van God.”

Een antivaxer verkleed als president Biden protesteert tegen de vaccinatiecampagne, eind juni.
Een antivaxer verkleed als president Biden protesteert tegen de vaccinatiecampagne, eind juni. Foto Mark Felix/AFP

De schemering valt net over het dakterras van honky-tonk-bar Redneck Riviera, als een bruid-in-spe haar tong secondenlang op de paal in het midden van de dansvloer plant. Kort hiervoor slingerde een andere groep feestvierders nog rondjes om dezelfde paal. Maar de jonge vrouw moet nu haar eretitel ‘Mis Behave’ – aldus de gouden letters op haar zwarte sjerp – waarmaken. Haar vriendinnen versturen de stoute foto’s al schaterend naar het thuisfront. Wat in Nashville gebeurt, blijft niet in Nashville.

Het historisch centrum van de legendarische Amerikaanse muziekstad is de afgelopen jaren uitgegroeid tot uitgaanspretpark met de bijnaam Nashvegas. Na een jaar van uitgestelde bruiloften barst het er deze zomer van de vrijgezellenfeestjes, die zich per bierfiets of feestbus door de stad laten voeren. Zo heeft ook Nashville het leven hervat alsof de pandemie voorbij zou zijn. De besmettingscurves zijn bijna overal ingestort, mondkapjes nagenoeg uit het straatbeeld verdwenen, pompjes met desinfectiegel worden ook in de betere hotels niet meer bijgevuld.

Tegelijkertijd is in de zuidelijke staat Tennessee, waarvan Nashville de hoofdstad is, pas 33 procent van de bevolking en 42 procent van de volwassenen volledig gevaccineerd. In de grote steden ligt dat percentage iets hoger. Maar op het omliggende, conservatievere platteland is de vaccinatiegraad in sommige gemeenten blijven steken op 20 procent. Tennessee als geheel behoort hierdoor tot de tien slechtst gevaccineerde staten van het land – acht daarvan liggen in het Diepe Zuiden.

De VS konden dankzij eigen robuuste vaccinproductie als een van de eerste landen ter wereld beginnen met massaal inenten, maar al maanden loopt het tempo terug. Van ruim 3 miljoen prikken per dag op de piek half april, naar 850.000 per dag eind juni. Zoals in meer westerse landen is niet de voorraad, maar het wegnemen van vaccinatieweerstand nu de grote uitdaging.

Drank bij je prik

De lastigst te bereiken groepen vallen in verschillende categorieën uiteen. Jongeren die het virus niet (en vaccins soms wél) vrezen. Minderheidsgroepen als latino’s en immigranten, die door taal- en culturele barrières lastiger te bereiken zijn. Zwarte Amerikanen, die een historisch gegroeid wantrouwen tegen wetenschap koesteren. En in Tennessee met name: conservatieve, witte evangelische christenen, die eerder op God dan op de wetenschap of de overheid vertrouwen.

Om deze uiteenlopen groepen alsnog te bereiken, worden verschillende campagnes opgezet. Overal in Nashville zijn deze zomer feestelijke evenementen rond tijdelijke prikstraten. Om twijfelende jeugd over de streep te trekken, worden ‘shots for shots’ uitgedeeld: drank bij je prik. Vorige week was first lady Jill Biden bij zo’n evenement, samen met countryzanger Brad Paisley. De lokale horeca sponsort een tegoedkaart waarmee een gevaccineerde voor 150 dollar aan eten en drank kan uitgeven.

Minderheden en immigranten hebben een andere aanpak nodig, legt Imelda Alamilla uit tijdens een prikevenement in Antioch, een voorstad van Nashville met veel latino’s. Drie weken geleden wist het Tennessee Immigrant en Refugee Rights Centre (TIRRC) hier precies 107 mensen te mobiliseren voor een eerste prik. Vergeleken met de opkomst bij andere pop-up evenementen gold dat als een groot succes.

Hieraan gingen weken van „voorlichting richting de gemeenschap” vooraf, vertelt TIRRC-medewerker Alamilla. „Reclamespotjes op lokale radiozenders, twee keer per uur en niet alleen in het Engels en Spaans, maar ook in het Swahili, Birmees en Koerdisch.” Vandaag is er daarnaast een lokkertje voor de mensen die hun prik komen halen: een voucher voor een gratis bezoekje aan de lokale dierentuin.

First Lady Jill Biden pleit voor vaccinatie tegen corona in een stokerij in Nashville, Tennesse, op 22 juni.

Foto Tom Brenner/Pool/AFP

Minstens zo cruciaal was de hulp van twee lokale katholieke kerken, die parochianen opriepen zich te laten vaccineren. Zo besloot Silvia Arguelles (42) pas op aandringen van haar pastoor voor een prik te gaan, vertelt ze tijdens het verplichte kwartiertje observatie na haar (tweede) vaccinatie. Eerst twijfelde ze nog, omdat ze bij Primer Impacto, een actualiteitenprogramma van tv-zender Univisión, had gehoord over hartspierinfecties, een zeldzame bijwerking, bij jonge gevaccineerden. Deze middag heeft ze niet alleen haar tweede prik gehaald, maar ook haar twee puberkinderen meegenomen voor hun eerste.

Het TIRRC kreeg echter geen voet aan de grond bij lokale pinkstergemeenschappen, waar ook latino’s toenemend ter kerke gaan. Alamilla: „We benaderden ze, maar ze sloegen het af. Ze wilden hierover niet in discussies belanden met gelovigen.”

Antivaxers achter de kansel

Peiling na peiling wijst uit dat witte evangelische christenen als lastigst te bereiken doelgroep dreigen over te blijven in de Amerikaanse vaccinatiecampagne: 30 tot 45 procent van hen zou de prik willen overslaan. Anders dan andere weigeraars doen zij dit vaak niet uit angst, twijfel of apathie, maar uit volle overtuiging.

Deels zijn hun argumenten religieus: alleen God beschikt over ziekte en dood. Deels politiek: de overheid heeft zich niet met mij te bemoeien, helemaal nu die op federaal niveau weer in Democratische handen is. Witte evangelicals stemden in november massaal (84 procent) op de Republikeinse presidentskandidaat, Donald Trump.

Lees ook: Ook onder Joe Biden blijft corona de VS verdelen

Greg Locke is een prediker die zowel dit politieke als religieuze antivax-sentiment vurig aanjaagt. Als zelfverklaard stokebrandpredikant van de Global Vision Bible Church haalt hij regelmatig het nationale nieuws met controversiële uitlatingen. Die gingen tijdens de lockdowns veel over de „neppandemie” en corona als „zware griep”. In zijn kerk ontving hij recent allerlei kopstukken uit de entourage van Donald Trump: adviseur Roger Stone, oud-generaal Mike Flynn en matrassengigant Mike Lindell. Locke ziet de ex-president als de enige „legitieme leider” van het land.

In de pandemie is het aantal bezoekers van zijn kerk, toen hij als een van de weinige gebedshuizen elke zondag openbleef, verdrievoudigd. Hij heeft een rood-witte festivaltent laten neerzetten om iedereen kwijt te kunnen op dicht opeengepakte klapstoeltjes. Ook de livestreams worden vanuit het hele land goed bekeken.

Over de vaccins is Locke uitgesproken kritisch, vertelt hij in zijn werkkamer nabij zijn kerk in Mt. Juliet, een plattelandsstadje in de glooiende heuvels buiten Nashville. „De overheid gaat hiermee zijn boekje ver te buiten”, meent hij. „Er zit een kwaadaardig plan achter dat ze proberen te verhullen door te doen alsof de vaccins werken, maar de besmettingscijfers zijn compleet gemanipuleerd.” Binnenkort, voorspelt hij, „zullen ze de curves weer laten oplopen om mensen weer mondkapjes te laten dragen en vaccinatiepaspoorten op te dringen. ‘Papieren graag’, net als in nazi-Duitsland.”

Locke neemt hiermee ook voor een evangelisch voorganger radicale standpunten in. Maar hij voert ook (bewezen onjuiste) argumenten aan die gematigder predikers met hem delen. Bijvoorbeeld dat er bij de vaccinontwikkeling geaborteerd foetusweefsel zou zijn gebruikt. Of dat de bijwerkingen veel ernstiger zijn en frequenter zouden optreden dan de autoriteiten toegeven. „De enige bedenking die ik bij Trump heb, is dat hij de coronavaccins heeft opgedrongen. Daarvoor zou hij excuses moeten aanbieden. Het is in zijn gezicht ontploft. De 80 miljoen mensen die op hem stemden: voor 90 procent zijn wij antivaxers. Hij gaat ze echt nooit aan ons slijten.”

Locke gelooft ook niet dat Trump zelf echt gevaccineerd is. Anders dan de vier nog levende ex-presidenten Carter, Bush jr., Obama en Clinton liet Trump zich niet voor het oog van de camera’s inenten. „Als hij al geprikt is, was het waarschijnlijk met een placebo.”

Niet alle evangelische christenen zijn zulke stellige antivaxers. De hoogste gezondheidsambtenaar van Tennessee, Dr. Lisa Piercey, is een evangelical. Volgens de lokale krant Tennessean gelooft ze niet in de evolutietheorie , en „heeft ze moeite de mens en dinosaurussen op één tijdlijn te plaatsen”, maar ze pleit wel gepassioneerd voor vaccins. „We moeten mensen overtuigen dat het vaccin halen betekent dat je anderen helpt. Je kan de handen en voeten van Jezus zijn, en dat is zoals het hoort.”

Piercey zei half mei dat het „geen kwaad zou doen” als Trump naar buiten zou treden en mensen zou oproepen het vaccin te nemen. „Zoals bij elke vertrouwde boodschapper, zou dat helpen.” Intussen benadert de staat ook predikanten in de hoop dat zij hun volgelingen de voordelen van vaccinatie in laten zien. „Mensen vertrouwen hun voorganger het meest.”

Lees ook: Ook onder Biden willen de VS weten: ontsnapte het virus toch uit een Chinees lab?

Alcohol vinden ze gevaarlijker

JP Conway is zo’n dominee die zijn congregatie wist te overtuigen de prik te halen. „Al toen we onze diensten nog virtueel hielden, lieten we een van onze kerkgangers, die bioloog is, vertellen over de vaccins.” En zodra de kerk dit jaar weer stapsgewijs open kon, hield hij kerkgangers voor welke voordelen er wachtten. Dat gevaccineerde mensen geen mondkapje meer op hoefden. Dat er weer gezongen kon gaan worden. „En dat ook de kwetsbare mensen uit onze gemeenschap weer zouden kunnen komen. Mensen die ons nodig hebben.”

Dat de vaccindiscussie onder christenen zo gepolariseerd is, komt volgens Conway, „doordat politiek helaas een deken werpt over elke gesprek in onze samenleving, helemaal bij religieuze aangelegenheden”. Wetenschap wordt daarbij regelmatig tegenover religie geplaatst, klaagt hij. „Terwijl God het hele universum heeft geschapen: dus ook de giften van de wetenschap zijn een gift van God”, zegt hij.

Inmiddels is 99 procent van de vaste bezoekers van zijn Church of Christ, een bakstenen kerkje met witte torenspits in een betere wijk van Nashville, gevaccineerd. Hij vraagt mensen niet om dit te bewijzen. „We zijn dan ook relatief klein, met 150 mensen.” Hij weet niet of hij evengoed van vertrouwen zou zijn, als hij een grotere kerk had van vijfhonderd of duizend mensen en niet iedereen persoonlijk zou kennen. „Het zou wel heel kwalijk zijn als mensen hier over zouden liegen. Dan zouden we echt voor langere tijd een probleem hebben.”

In de rest van de Amerikaanse samenleving is zulk onderling vertrouwen minder vanzelfsprekend. Zo hief de nationale gezondheidsautoriteit CDC in mei de mondkapjesplicht op voor volledig gevaccineerde Amerikanen. Achterliggend idee was mede dat dit als prikkel kon dienen voor twijfelaars om alsnog een prik te halen.

In de praktijk pakte het omgekeerd uit. In winkels en horeca hangen soms nog wel bordjes met de richtlijn; maar er wordt zelden op toegezien. Zo wordt in Nashville aan de deur van de bars en restaurants wel stelselmatig naar een rijbewijs gevraagd om te zien of de bezoeker wel 21 jaar of ouder is. Maar nergens wordt een vaccinatiebewijs of negatieve test gevraagd. Alcohol vinden ze gevaarlijker dan corona.

Na het opheffen van de mondkapjesplicht stortte de vaccinatiebereidheid in Nashville snel in, merkte Emily Gibson. Ze werkt voor het ambulante strike team van de gezondheidsdienst van de stad, dat eerst teststraten inrichtte en nu pop-up priklocaties. „Het probleem is: mensen die de prik niet willen, kunnen nu gratis meeliften op hen die wel gevaccineerd zijn.” En vooralsnog lijkt dat goed te gaan. Ook nu Nashville weer volop feestviert, dalen de lokale coronacijfers.

Maar Gibson wijst erop dat schijn kan bedriegen. De feestdrukte in downtown Nashville, die ook dit lange 4th of July-weekend weer zal losbarsten, kan ook een langlopend superspreader event blijken. „Een groot deel van de bezoekers komt van buiten de staat. Ze zijn hier maar een paar dagen, dus als ze hier besmet raken, worden ze pas thuis ziek en laten zich daar testen.” Wat in Nashville gebeurt, hoeft niet in Nashville te blijven.