Opinie

De lange schaduw van Bismarck

Column Angela Merkel heeft de keuzes die Bismarck in de 19de eeuw voortdurend maakte lang uitgesteld, stelt Beatrice de Graaf.

Beatrice de Graaf

De zomer ligt voor ons en ik raad iedereen aan meer Duits en meer over Duitsland te lezen. Waarom? Dat vertel ik zo. Maar ik ben alvast voor u aan de slag gegaan.

Het was nog wat onwennig om weer op reis te zijn, maar de aankomst in Berlijn maakte alles goed. Vooral het ronddwalen in de vele boekhandels was een feest. Zo veel nieuwe publicaties, zo veel schrijvers van wie ik niet eerder had gehoord, genres die ineens opduiken. Kolonialgeschichte, lghbtiq, die hadden twee jaar geleden nog geen eigen schappen in de Duitse boekhandels. Maar wat ook opviel waren de tafels en planken vol boeken over het Duitse Kaiserreich. Over de beide keizers Wilhelm I en II, over hun ministers, over de vrouwenbeweging in het keizerrijk en over de Frans-Duitse oorlog.

En wat is Duitse geschiedenis zonder controverse? De ene helft van de nieuwe literatuur kan samengevat worden onder de term Kaiserdämmerung: hoe de keizers het Rijk van het Midden in de ellende stortten. De andere helft laat zien dat het keizerrijk ook een Aufbruch in die Moderne was, een periode vol dynamiek en sociale vernieuwingen – met de populaire historicus Hedwig Richter als vaandeldraagster. Het afgelopen jaar stonden de feuilletons vol met polemieken over de vraag hoe die tijd van ‘bloed’ en ‘ijzer’ nu in te passen valt in de Duitse, maar vooral ook Europese geschiedenis. Was het de opmaat naar het Derde Rijk, of toch een periode met allerlei open, contingente mogelijkheden?

De IJzeren Kanselier

‘Bloed’ en ‘ijzer’, met die beeldspraak is de geest van Otto von Bismarck uit de fles. Dat is misschien ook de reden voor die hernieuwde aandacht voor het keizerrijk. Want moet de nieuwe kanselier van Duitsland in september niet ook in de voetsporen treden van de IJzeren Kanselier Bismarck? Bismarck, dat was de man die in 1862 minister-president van Pruisen werd en in 1870 zijn koning overhaalde om een oorlog tegen Frankrijk te beginnen en zich tot keizer te laten uitroepen. Dat was de man die tot 1890 dat nieuwe Duitse rijk op het Europese toneel etaleerde. Het was ook de man die – aldus Wilhelm I – met vijf ballen kon jongleren en er altijd twee in de lucht hield. Deze oerconservatieve jonker en rusteloze politicus was degene die ervoor zorgde dat Duitsland het epicentrum van Europa werd.

Duitsland was met de oprichting van het keizerrijk en de proclamatie in de Spiegelzaal van Versailles in 1871 het emporstrebende economische powerhouse van de jaren zeventig en tachtig van de negentiende eeuw geworden. Net als nu gaf Duitsland economisch en politiek de toon aan. En worstelde het met zichzelf: hoe moesten die economische, binnenlands- en buitenlands-politieke belangen met elkaar in evenwicht worden gebracht? Een paar jaar geleden vroeg het Handelsblatt zich al af: wat heeft Merkel van Bismarck geleerd? Het antwoord lag voor de hand: een goede kanselier weet al die belangen met elkaar in balans te brengen, in eigen land en in Europa. Dat was de Bismarckiaanse kunst van de Schaukelpolitik, de schommelpolitiek: tussen politiek en economie en, vooral, tussen oost en west, dat wil zeggen tussen Rusland en het Westen.

Aanstaande verkiezingen

Dit gaat over de jaren 1870-1890, maar het zou net zo goed over de aanstaande verkiezingen kunnen gaan. Want weer is Duitsland het Rijk van het Midden, het powerhouse van Europa, dat na de Brexit nog meer de toon aangeeft. Merkel heeft de keuzes die Bismarck voortdurend maakte lang uitgesteld. Zij was de belichaming van de stase, de rust en stabiliteit. Bij haar lagen alle ballen netjes op een schaaltje en er werd er nauwelijks geschommeld en al helemaal niet gejongleerd. Maar, zoals alle experts in Duitsland voorspellen, die ballen gaan de komende tijd de lucht weer in. Maar hoe?

Zal Armin Laschet, de gedoodverfde opvolger van Merkel, erin slagen de functie van ‘eerlijke makelaar’ te vervullen, de rol die Bismarck op zich nam om te bemiddelen tussen botsende belangen in Europa? Zal hij de Amerikaanse druk kunnen weerstaan om gaspijpleiding Nord Stream 2 stil te leggen? Net als in de tijd van Bismarck staan de Duitse economische belangen behoorlijk haaks op allerlei principiële politieke overwegingen. Wat te doen met het Russische verlangen om juist wel inniger te gaan samenwerken bij verwerking en omzetting van gas en waterstof? Of is het eerder een groene kanselier, misschien toch nog Annalena Baerbock, die de rest van Europa kan overtuigen om een duurzamere energiepolitiek te gaan voeren en niet met Rusland of China in zee te gaan?

Thorbecke zag in 1867 een groot en dominant Duitsland opdoemen dat kleinere mogendheden zou overschaduwen. Die lange schaduw van Bismarck was destijds illiberaal en militaristisch. Dat was en is die schaduw nu totaal niet meer. Voor een land als Nederland, dat het van handel (met Duitsland en Rusland!) en Europese binnenmarkt moet hebben, is het evenwel zaak goed in de gaten te houden welke ballen de nieuwe Duitse kanselier in de lucht wil houden. Mijn tip voor deze zomer: lees de prachtige satirische roman Die Kandidatin van Constantin Schreiber, goed voor uw Duits, en ons begrip van de Duitse politiek.

Beatrice de Graaf is hoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen in Utrecht.