Nederland versoepelt, experts zien een herhaling van vorige zomer

Corona Nederland versoepelt radicaal. Gehoopt wordt dat de vaccinatiecampagne een vierde golf voorkomt, maar dat is niet zeker. Experts zien een herhaling van vorige zomer.

Publiek bij de EK-voetbalwedstrijd tussen Engeland en Duitsland in een overvol Wembley, 29 juni.
Publiek bij de EK-voetbalwedstrijd tussen Engeland en Duitsland in een overvol Wembley, 29 juni. Foto Pool via REUTERS

We „blijven normeren op anderhalve meter”, zei minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) tijdens het Kamerdebat in de aanloop naar de versoepelingen van vorig weekend. Die norm valt volgens hem weliswaar „niet volmaakt te handhaven”, maar „in ieder geval [geef je] de mensen die zich zorgen maken over hun eigen besmettingsrisico […] wel de mogelijkheid om die afstand daadwerkelijk te bewaren.”

Van die mogelijkheid maakte niet iedereen gebruik, gezien de doodsverachting waarmee Nederland zich na het aftellen in deinende menigten over terrassen en dansvloeren uitstortte. Een beetje de teugels laten vieren – daar zijn ‘we’ niet zo goed in, al staat Nederland daarin niet alleen.

Er zat iets in van dansen op de vulkaan; party like there’s no tomorrow. Of zoals Volkskrant-columnist Teun van de Keuken schreef: „Knuffel elkaar nu het weer kan en nu het nog kan. Voor je het weet is alles weer weg.”

Want het gaat nu inderdaad „goed met ons” en „minder goed met het virus”, zei De Jonge. Maar dat biedt „geen zekerheid voor dit najaar”.

Daar staat immers een treintje vol known unknowns klaar, waaronder besmettingen bij vakantiegangers en jongeren, nieuwe virusvarianten, en het duo vaccinatiegraad en vaccinatiebereidheid. Nog steeds heeft iets minder dan de helft van alle Nederlanders zijn eerste prik niet.

Een zich sneller verspreidende Deltavariant zal het reproductiegetal R opstuwen, zei RIVM-chef Jaap van Dissel op 22 juni in de Kamer. Die R, het aantal mensen dat wordt besmet door één besmettelijke persoon, ligt nog onder de 1, maar stijgt. Dat getal is bovendien altijd ‘oud’, omdat je pas na enige tijd weet hoeveel contacten tot infectie hebben geleid. De R van vandaag weten we dus pas over twee weken. Bovendien hebben we nu het seizoen nog ‘mee’, zei Van Dissel, maar na de zomer kan het een „kritische situatie” opleveren.

Het ministerie van VWS is in elk geval begonnen te shoppen bij laboratoria die in het najaar dagelijks in totaal zo’n 92.000 coronatests (à 30-50 euro) moeten kunnen analyseren, ongeveer net zo veel als nu.

Andere gezagsdragers echoën bezorgdheid over een ‘herfstpiek’.

Lees ook: Let op: Deltavariant kan de vele ongevaccineerden gaan besmetten

„Hoewel we de crisisbestrijding vanaf komende maand in de waakstand zetten, houd ik er rekening mee dat we na de zomer toch weer moeten opschalen”, zei Hubert Bruls, voorzitter van het Veiligheidsberaad, de koepel van de 25 veiligheidregio’s.

Maanden talmen

Vergelijkingen met vorige zomer dringen zich op. Ook toen versoepelde Nederland radicaal, werd de ‘nationale crisisstructuur’ en het bron- en contactonderzoek afgeschaald, tegen het advies van experts, waarna het kabinet zich in de herfst alsnog liet overvallen door de tweede coronagolf. Toen was – na maanden talmen – een lange lockdown nodig.

De eerste golf was „een onverwacht proefwerk”, maar de tweede het „ware examen”, schrijven Arjen Boin en Marte Luesink in het jaarboek Lessen uit de coronacrisis: het jaar 2020, een bundel opstellen van crisiswetenschappers en bestuurders, die woensdag uitkwam. Hun oordeel: nul hoeraatjes.

Ondanks de ervaring van de eerste golf, betere kennis en goede voorbeelden uit het buitenland bleek het „leervermogen beperkt”. Crisismanagers – premier Rutte en minister De Jonge voorop – slaagden er niet in „een heldere effectieve en legitieme strategie te formuleren” om het land door de tweede golf te leiden, aldus Boin en Luesink, respectievelijk hoogleraar en onderzoeker aan het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden.

Een beetje de teugels laten vieren – daar zijn ‘we’ niet zo goed in

De versoepelingen, per 1 juni vorig jaar, waren niet stapsgewijs, zoals experts wilden, maar te veel en te snel. Rutte en de Jonge bleven de naderende crisis ontkennen, communiceerden inconsistent, verspeelden maatschappelijke solidariteit en zetten vooral in op „pappen en nathouden” in de hoop op de bevrijdende vaccins. Intussen hielden ze zich vast aan „misplaatst exceptionalisme”; Nederland zou het juist „grondiger” aanpakken dan andere landen. Maar het is geen raadsel waarom het „onderaan internationale lijstjes bungelde”.

Ook nu zijn de Nederlandse versoepelingen de uitzondering. Het Verenigd Koninkrijk, waar de besmettingen dramatisch stijgen, en Ierland hebben hun ‘bevrijdingsdag’ uitgesteld tot half juli. Frankrijk, Duitsland en Oostenrijk blijven streng op gebruik van mondkapjes in binnenruimtes en op maximale groepsgroottes. Andere landen, waaronder Portugal en Israël, hebben versoepelingen zelfs deels teruggedraaid.

Nieuwe Europese reisbeperkingen zijn op til.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) waarschuwde donderdag voor „een nieuwe Covidgolf in Europa”, nadat de besmettingen er in een week met 10 procent zijn gestegen. „Betere discipline” – EK-tribunes kunnen een ‘super spreader’ blijken – en „meer vaccinaties” zijn essentieel; gemiddeld 63 procent van de Europeanen heeft nog geen eerste prik.

Voorproefjes te over. Zie de uitbraak, deze week, onder mensen die vorig weekend de Enschedese ‘après-ski-discotheek’ Aspen Valley bezochten. Of de driehonderd Spaanse scholieren die in Palma de Mallorca in een hotel in quarantaine moesten na een uitbraak op het eiland, tevens partymagneet voor Nederlandse scholieren.

Overdreven optimisme

Menno van Duin, lector crisisbeheersing bij het Instituut Fysieke Veiligheid in Arnhem en samensteller van het jaarboek met ‘Covid-lessen’, denkt: déjà vu. „Het enige verschil met vorig jaar is de hogere vaccinatiegraad”, zegt hij. „Het getuigt op zijn minst van overdreven optimisme om daar volledig op te vertrouwen. Alsof het probleem dan weg is – zie de pieken in landen als Israël en het VK, die veel beter gevaccineerd zijn dan wij.”

Zulke pieken leiden misschien niet tot duizenden doden en volle IC’s, maar dat is niet het enige probleem. Een nieuwe piek – bijvoorbeeld onder jongeren – kan betekenen dat de scholen weer gesloten moeten worden, zegt Van Duin. „Bekijk het niet alleen in termen van doden, maar van overlast en schade, een maatschappij die nog steeds niet normaal kan functioneren.”

Volgens hem is het kortzichtig nu „alles op zijn beloop te laten en dan in oktober weer op de noodrem te moeten trappen”.

Lees ook: Hoe de wereld opbokst tegen de Deltavariant

Ook Arjen Boin verwijt de overheid „geheugenverlies”. Afschalen nu is „onbegrijpelijk”, zegt hij desgevraagd, „tenzij men echt denkt dat het geen bal uitmaakt dat je jongeren infecteert met het Deltavirus omdat het goed is dat dat snel door de jeugd gaat”; het idee dat het virus gecontroleerd moet „uitrazen” om groepsimmuniteit te bereiken, dat premier Rutte in het begin van de crisis ventileerde. „Die mindset is binnen de overheid toch een gedeeld perspectief geworden.”

Of de overheid echt geleerd heeft van ‘2020’ is volgens hem de vraag. „Ze beweert van wel, maar het heeft weinig met echte evaluatie te maken. Het is eerder een verdedigingslinie in het verantwoordingscircus. Ze bedoelen: we hebben ons best gedaan. Dat is prijzenswaardig, maar het betekent niet dat ze het goed hebben gedaan.”

Een volgende crisis is bijna per definitie heel anders, en het hoeft geen virus te zijn. De echte les die de overheid moet trekken is daarom breder dan de pandemie, zeggen Boin en andere crisisexperts. Die is: hoe slecht we eigenlijk zijn in het signaleren van ernstige maar sluipend groeiende crises en daar urgentie rond creëren.

„Bij een brand of ontploffing is het helder”, zegt Boin. „Maar bij creeping crises als het klimaat, migratie, ondermijning of de erosie van democratische instituties denken we: dat kan nog wel een dagje wachten. En dat is ook zo, maar het blijft optellen. En er komt een keer een kantelpunt.”

Aanvulling (3 juli 2021): In de tekst is verduidelijkt dat het reproductiegetal R wegens de incubatietijd van het virus per definitie alleen valt te berekenen voor een situatie van circa twee weken terug.