Recensie

Recensie Boeken

Wat Drees de huidige politiek leert

Biografie In de nieuwe, ingedikte versie van zijn biografie over het leven van Willem Drees, biedt historicus Jelle Gaemers een completer beeld, mede dankzij de ‘zuurkast notulen’.

Maar hoe ging dat dan in de jaren vijftig, bijvoorbeeld ten tijde van Drees? De vraag is de afgelopen tijd herhaaldelijk gesteld naar aanleiding van de ‘parlementaire revolte’ aan het Binnenhof. De naoorlogse tijd als toonbeeld van dualisme. Was het toen echt zo veel beter dan nu?

Zeker de Tweede Kamer, hoofdveld van de verzuiling, kende toen sterke politieke leiders die niet met zich lieten sollen en stonden op hun eigen verantwoordelijkheid. Maar dat wil niet zeggen dat de fractieleiders niet in nauw contact stonden met hun politieke ‘geestverwanten’ in het kabinet zoals de daar zittende partijgenoten eufemistisch werden aangeduid.

De PvdA’er Willem Drees gaf van 1948 tot 1958 leiding aan vier kabinetten. Hij was ‘principieel een dualist die een strikte scheiding tussen de wetgevende en controlerende macht (het parlement) en de uitvoerende macht (de regering) respecteerde’, schrijft historicus Jelle Gaemers in zijn recent verschenen Drees-biografie. Drees’ schrikbeeld was de Weimar-republiek waar in zijn ogen de besluitvaardigheid van de regering was verlamd door voortdurend overleg met de regeringsfracties. Dus hield hij liever afstand.

Dat was althans het idee. PvdA-fractievoorzitter Jaap Burger had zo zijn twijfels over de achtergrond van de dualistische houding van Drees. ‘Complete flauwekul’, zei hij. Volgens hem had Drees gewoon geen behoefte aan structureel contact. Soms overlegde Drees wel degelijk met Kamerleden maar bindend mochten de afspraken nooit zijn. Hoewel? Toen een PvdA-parlementariër zich tegenover Drees liet ontvallen dat de fractie toch ook een eigen gezicht moest kunnen tonen, antwoordde deze op de voor hem kenmerkende onderkoelde wijze: ‘Natuurlijk, maar dat behoeft geen zuur gezicht te zijn.’

Greet Hofmans-affaire

Tegen de achtergrond van het opgelaaide debat over de bestuurscultuur is het nuttig om naar de historie te kijken. Wat dat betreft kon deze biografie niet op een beter moment verschijnen. De discussie over de reikwijdte van het dualisme is van alle tijd, maakt het boek duidelijk.

Een nieuwe biografie is het allerminst. Het is een ingedikte versie van de vijfdelige reeks die Gaemers samen met politicoloog Hans Daalder schreef en waarvan het laatste deel in 2014 verscheen. Tot een ‘wezenlijk nieuw beeld’ heeft het niet geleid, schrijft Gaemers. Dat blijkt ook uit de laatste zinnen die exact dezelfde zijn als in het slotdeel: ‘Drees was een bekwaam en integer hoeder van de staat. Daar hebben wij het woord staatsman voor.’

Gaemers heeft na de wetenschappelijke biografie een meer toegankelijke biografie willen maken. Bovendien heeft hij de verschillende episodes uit Drees’ lange leven – hij was 101 toen hij in 1988 overleed – meer in evenwicht willen brengen, want de tijdvakken in de oorspronkelijke biografie waren ongelijksoortig verdeeld. Zo kent de oer-biografie aparte delen over de Indonesische onafhankelijkheid en de Greet Hofmans-affaire, die de verhoudingen met het koninklijk huis op scherp zette. Gaemers zegt het niet met zoveel woorden, maar het lijkt er op dat de gezel na het overlijden van zijn leermeester Daalder in 2016 de vrijheid had gevonden om zijn eigen stempel te zetten op het Drees-project. ‘Hier en daar een ander accent’, schrijft hij in het voorwoord, zonder deze verder te benoemen. Veel zijpaden zijn verdwenen – Daalder had moeite met maat houden – maar tegelijk heeft Gaemers aan sommige hoofdstukken extra kleur gegeven door meer letterlijk te citeren.

Geheime notulen

Anders dan bij de eerste versie kon Gaemers nu wel beschikken over de ‘zuurkast notulen’ van de ministerraadvergaderingen, genoemd naar de kast op het ministerie van Algemene Zaken en nóg geheimer dan de gewone notulen. Daardoor is de eigenzinnige rol van koningin Juliana bij de in de jaren vijftig spelende Hofmans-affaire verder geprononceerd met kleine details die de herziene biografie zijn toegevoegde waarde geven. ‘Hopelozer dan ooit’, noemde Drees in een vergadering van de ministerraad de houding van Juliana die niet wilde breken met gebedsgenezeres Greet Hofmans. Zij weigerde een ministersdelegatie te ontvangen die met haar wilde praten over de kwestie. Over de telefoon zei zij tegen Drees: ‘Ik denk er niet over. Ministers die mij niet willen beschermen tegen aanvallen, willen mij voorwaarden stellen.’

Gaemers heeft het mes diep gezet in zijn en Daalders werk maar het ook aangevuld. Het resultaat is een meer compacte maar tevens completere versie.