Turkije wil dat Nederland zijn IS’ers ophaalt

Syriëgangers Turkije worstelt met tientallen Nederlandse IS’ers die daar stranden, en oefent druk uit op Nederland om hen terug te nemen. Dat lukt niet altijd.

In het kamp al-Hol in het noorden van Syrië worden buitenlandse IS-gangers vastgehouden. Steeds vaker vluchten die echter naar Turkije, vanwaaruit ze vaak niet kunnen terugkeren naar hun land van herkomst.
In het kamp al-Hol in het noorden van Syrië worden buitenlandse IS-gangers vastgehouden. Steeds vaker vluchten die echter naar Turkije, vanwaaruit ze vaak niet kunnen terugkeren naar hun land van herkomst. Foto Giuseppe Cacace/AFP

Niet alleen in kampen in Syrië, ook in Turkije zitten Syriëgangers, volgens de AIVD op dit moment zo’n 25 volwassenen en 55 kinderen met een Nederlandse link. Turkije dringt er bij Nederland op aan hen op te halen. In sommige gevallen loopt dat spaak, onder meer omdat Nederland soms de nationaliteit van Syriëgangers intrekt - tot ergernis van Ankara.

IS-gangers die naar Turkije vluchten, dreigen soms van de radar te verdwijnen, omdat Turkije hen wettelijk maar een jaar in vreemdelingendetentie kan houden en er niet altijd kans is om hen lokaal te berechten.

„We zijn gefrustreerd”, onderstreept een Turkse overheidsfunctionaris, die vanwege protocollen niet met zijn naam in de krant mag. „Andere landen zeggen: ‘als deze IS’ers terugkomen, is dat een risico voor ons.’ Maar als ze in de regio blijven, zijn ze nog gevaarlijker. Niet alleen voor Turkije, maar ook voor Europa.”

Lees ook Wie is Ilham B., de eerste Syriëganger die Nederland onlangs terughaalde?

De AIVD en de NCTV delen die zorg, bleek uit een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer van 16 juni. Dat vond plaats na de repatriëring van Ilham B., de eerste IS-vrouw die begin juni door een Nederlandse missie uit Syrië werd opgehaald. Donderdag debatteert de Kamer er opnieuw over.

Veel IS’ers vluchtten vanuit door de Koerdische YPG gecontroleerde kampen naar de noordwestelijke Syrische provincie Idlib, tegen de Turkse grens. Daar verblijven ze vermoedelijk in huizen bij elkaar, vanwaar ze veelal Turkije proberen binnen te komen. De Turkse functionaris bevestigt dat onder de vermeende IS’ers die in Turkije gearresteerd worden, ook Nederlandse burgers zitten.

Het kabinet houdt tot nu toe vol dat IS’ers die terug naar Nederland willen, zelf een consulaat of ambassade moeten zien te bereiken. In Syrië zijn die er niet, dus vertrekken velen naar Turkije. Nederlandse diplomaten aldaar hebben daarom uitgebreide draaiboeken opgesteld om hun repatriëring in samenwerking met de Turken goed te laten verlopen. Sinds begin vorig jaar zouden zeker tien volwassenen zich hebben gemeld bij Nederlandse diplomatieke missies in Turkije. In afwachting van hun repatriëring hebben velen al een Nederlandse advocaat genomen.

Maar repatriëring wordt moeilijker wanneer iemands Nederlandse nationaliteit plotseling wordt ingetrokken, zoals minister Grapperhaus (CDA, Veiligheid en Justitie) tegen de wil van het OM eind 2019 liet doen bij een vrouw die zich meldde bij de Nederlandse ambassade in Ankara. Uit ergernis zetten de Turken haar alsnog op een vliegtuig naar Nederland. Haar geval staat niet op zich: Nederlandse diplomaten in Turkije hebben nu opnieuw te maken met een Syriëganger die terug wil, maar wiens Nederlandse nationaliteit is ingetrokken.

Onder andere de VVD pleit ervoor het Nederlanderschap van Syriëgangers veel vaker in te trekken. Een vorm van wegkijken, aldus de Turkse functionaris „Je kunt wel iemands paspoort intrekken, het probleem blijft bestaan. Deze mensen vinden vaak valse documenten om alsnog te kunnen reizen, ook naar Europa.”

Verplicht vrijlaten

Ook vervolging in Turkije is niet altijd een optie. Hoewel er volgens de functionaris al meer dan 500 buitenlandse jihadisten vastzitten in Turkse cellen, kampt Turkije net als Nederland soms met gebrekkige bewijzen en kan niet iedereen vervolgd worden. Het alternatief is vreemdelingendetentie, maar die duurt maximaal een jaar. „Als niemand hen ophaalt en vervolging onmogelijk is, zijn we wettelijk verplicht hen vrij te laten”, aldus de functionaris.

Naast Nederlandse terugkeerders krijgt Turkije ook IS’ers uit de rest van Europa op zijn bord. „Turkse functionarissen klagen dat Europese landen zich onttrekken aan hun verantwoordelijkheid”, zegt Nigar Göksel, Turkije-directeur van de denktank International Crisis Group. „Het is beter om deze mensen te deradicaliseren en re-integreren in hun land van herkomst. Want het Turkse re-integratieprogramma bevindt zich in een zeer embryonaal stadium.”

Lees ook Nederland haalde zijn IS-vrouwen niet op. Nu ontsnappen ze

Voor de Turkse inlichtingendienst zijn buitenlandse IS’ers lastiger in de gaten te houden dan Turkse strijders, wier netwerken beter in kaart zijn gebracht. Ook verdwijnen buitenlanders makkelijker onder de radar. „Ze hebben geen familie of andere sociale kringen in Turkije die helpen bij de re-integratie”, zegt Göksel. „Daardoor hebben ze geen andere keuze om terug te vallen op hun oude IS-netwerken voor steun, onderdak en geld.”

Omdat buitenlandse IS’ers niet in Turkije geregistreerd staan, komen ze niet in aanmerking voor deradicaliseringsprogramma’s

Omdat buitenlandse IS’ers niet in Turkije geregistreerd staan, komen ze niet in aanmerking voor deradicaliseringsprogramma’s. „Deze mensen belanden in getto’s en kunnen onmogelijk re-integreren in de samenleving”, weet Hilmi Demir, een aan de Turkse denktank TEPAV verbonden radicaliseringsexpert. „Met name voor de kinderen is het tragisch. Zij hebben geen enkel toekomstperspectief.”

Ook Demir waarschuwt voor de gevaren. Uitzichtloze en onzichtbare IS’ers die niet terug naar hun land van herkomst kunnen, keren volgens hem sneller terug naar terroristische netwerken. „Ze vertrekken naar Afghanistan, Jemen, Irak, en ook steeds vaker naar Afrikaanse landen.” Van daaruit komt het gevaar op den duur weer naar Europa, voorspelt de Turkse academicus. „Als je het mij vraagt, gaan jullie het probleem uit de weg met smoesjes. Maar de vraag is: hoe pakt dat uit in de toekomst?”