Boudewijn Boots: „Het gevaar zit in die constante stroom van grapjes en opmerkingen die net niet erg genoeg zijn om tegen op treden.”

Foto Tessa Posthuma de Boer

Interview

Topmilitair belooft: de machocultuur bij defensie wordt nu echt aangepakt

Krijgsmacht Diversiteit en inclusiviteit mogen binnen de krijgsmacht niet meer de verantwoordelijkheid zijn van een klein groepje, zegt Boudewijn Boots, plaatsvervangend commandant der strijdkrachten. „In alles wat we doen zullen we er aandacht voor moeten hebben.”

Tegen alle militairen die op hun werk seksisme of racisme ervaren, zegt hun op een na hoogste baas Boudewijn Boots (57) nu: „Meld je, desnoods bij mij als je je niet veilig voelt bij je eigen leidinggevende. Kom naar me toe. Mijn nummer en e-mailadres staan in het interne systeem.”

Sinds maart is vice-admiraal Boudewijn Boots plaatsvervangend commandant der strijdkrachten. En dit onderwerp, het alledaags seksisme en racisme in de krijgsmacht, staat „nu op nummer één”.

Hij las het interview met de ex-luitenant-kolonels Claudia Redout (47) en Gwenda Nielen (41) die dit weekend in NRC vertelden waarom ze na een glanzende carrière recent toch opstapten, moegestreden tegen vooroordelen en uitsluiting. Boots kent hen beiden – „dappere dames die uitstekend hebben gefunctioneerd”. Hij las over Irina Tziamali (25) die voor haar scriptie de machocultuur op de Koninklijke Militaire Academie (KMA) onderzocht, door mede-cadetten te spreken en te observeren. Hij zag ook al die militairen die de verhalen herkenden, in honderden reacties op sociale media.

Lees hier Hoe twee vrouwen in de krijgsmacht op hun tenen moesten lopen

„De boodschap is dat er nog onvoldoende aandacht is voor de ongelijkheid en onveiligheid voor vrouwen en anderen die worden uitgesloten. Dat erken ik volmondig. Dat komt hard binnen, maar ik ben er ook blij mee. Het maakt de urgentie duidelijk.”

U was commandant op marineschepen. Wat deed u zelf om seksisme te bestrijden?

„Ik heb geprobeerd met de lage aantallen dames aan boord een goede band op te bouwen, zodat ze zich rechtstreeks bij me durfden te melden als ze zich onveilig voelden. Ik besprak het ook met hen.”

En kwamen ze naar u toe?

„Het is een enkele keer gebeurd.”

Wat deed u dan?

„Op het schip waar ik het laatst commandant was, waren er een paar heel sterke haantjes in de korporaalsgemeenschap die de veiligheid in de onderofficiersgemeenschap niet echt verbeterden.”

Wat deed u met die haantjes?

„Het grootste haantje is overgeplaatst. Ik kon hem niet straffen omdat er geen sprake was van fysieke onveiligheid, geen over de schreef gaan…”

Wat deed hij dan precies?

„Een kamp vormen, geen aandacht geven, buiten de groep houden. Uitsluiten, zoals vroeger op het schoolplein. Een vrouw had gemeld dat zij en anderen geen inspraak hadden in het indelen van de wacht, zodat ze altijd de vervelende wacht hadden. Ze werden niet meegevraagd bij een groepsuitje aan wal, zogenaamd vergeten, weet je wel? Kinderachtig gedrag.”

Pesten?

„Ja, ik denk wel dat je dat pesten kan noemen. Diegene werd overgeplaatst. Als je wél over de schreef ging…”

Ging dit niet over de schreef?

„Jawel, maar het was niet iets voor de krijgstucht of het strafrecht. Er is een gebied waarvan je denkt, dit is niet fijn, maar ik kan iemand er niet voor aangrijpen. Of ik heb dat in ieder geval niet gedaan.”

Kan iemand voor pesten of seksisme of racisme worden ontslagen?

„Uiteindelijk kan dat. Als iets écht ernstig is, of bij een opeenstapeling van laakbaar gedrag.”

Hoe vaak is iemand ervoor ontslagen?

„Dat weet ik niet. Niet vaak. Voor een commandant is dit soort zaken misschien nog moeilijker op te pakken dan voor een manager van Albert Heijn. De rust in je militaire eenheid is belangrijk voor de veiligheid in een vliegtuig, een voertuig, een schip. Dat kan misschien belemmerend zijn om incidenten aan te pakken. Dat moeten we doorbreken.”

Wat doet u met ongepaste opmerkingen of grappen in de kantine?

„Dat is het hellend vlak hè, heel lastig. Stel, iedereen lacht. Sta je dan als leidinggevende op en zeg je: dit kan niet? Of spreek je na het lachen de betrokkenen erop aan zonder publiek, om te zorgen dat het niet meer gebeurt? Dat laatste heeft mijn voorkeur.”

Het is makkelijker om informatie uit Mali te halen dan uit de koffiekamer

Hoe kan het dat er nauwelijks wordt opgetreden tegen seksistische of racistische opmerkingen in Facebook- of WhatsAppgroepen of in koffiekamers?

„Dat vind ik een heel goede vraag. Natuurlijk moet worden ingegrepen. Misschien worstelt een commandant met wat privé is en wat werk. Of dat mensen al gauw denken dat het bij hen niet zo’n vaart loopt, maar bij anderen wel. Of dat er onvoldoende bekend is waar de grens ligt. Je bent er bovendien als commandant vaak niet bij als dit soort dingen gebeuren.”

Defensie verzamelt inlichtingen in Mali, maar weet niet wat in de eigen koffiekamers gebeurt?

„Het is makkelijker om informatie uit Mali te halen dan uit de koffiekamer. De commandant zit daar niet en dus moet iemand zich veilig genoeg voelen om iets te melden. Kijk, we weten in het algemeen natuurlijk heel goed wat in de koffiekamers gebeurt. Het probleem is eerder dat mensen onvoldoende aanslaan als iemand een grens over gaat. En vervolgens is het de vraag of we wel optreden.”

Lees hier over het seksisme op de officiersopleiding

Als een militair in een dienstauto omrijdt om even boodschappen te doen…

„Dat mag niet.”

Precies, dan wordt hij bestraft. Maar er wordt niet opgetreden tegen lijstjes met foto’s van vrouwen met daarop rondjes en kruisjes?

„Ik weet niet of tegen die lijsten is opgetreden. Maar natuurlijk moet dat. Met zo’n lijst, of racistische uitingen, is het volstrekt duidelijk dat een grens wordt overschreden. Het gevaar zit veel meer in die constante stroom van grapjes en opmerkingen die net niet erg genoeg zijn.”

In tig rapporten staat dat defensie geen goed systeem heeft voor integriteitsmeldingen. Wanneer komt dat er?

„Dat moet ik navragen. Ik vind het niet het belangrijkste, het gaat me meer om de bereidheid iets aan te kaarten.”

Daarmee legt u veel verantwoordelijkheid bij de melders. Wat doet defensie?

„Als eerste het onderwerp bespreekbaar maken. De commandant der strijdkrachten, de staatssecretaris en de commandanten van de krijgsmachtonderdelen hebben zich dit weekend allen uitgesproken tegen uitsluiting, dat is één. We zijn bezig meer vrouwen binnen te halen. Met een nieuw personeelsmodel hopen we vrouwen beter te behouden. Sociale veiligheid moet in elk functioneringsgesprek terugkomen. Op de KMA zijn we deze week al begonnen. We hebben er acht kapiteins geplaatst en acht op andere opleidingen – vooral vrouwen – die opletten wat er speelt. Ze trainen en begeleiden het kader bij de vorming, zonder direct als politie op te treden. Misschien moeten we dat uitbreiden naar de rest van de organisatie.”

Kan je woorden verbieden, zoals ‘slet’ of ‘matras’ voor vrouwelijke militairen?

Na een korte stilte: „Het hangt ook van de context af waarin je de woorden gebruikt. Iedereen weet: dit is een grap die jij leuk vindt, maar een ander niet.”

Als het om oorlog gaat, zijn we snel als de bliksem. Maar als het gaat om het veranderen van het bedrijf, zijn we altijd veel te laat

Er is intern gesproken over een vooroordelentraining voor alle militairen. Komt die er?

„Ik zie de meerwaarde, maar je moet zo’n training in bestaande opleidingen inregelen.”

Sinds 2010 zijn er rapporten over sociale onveiligheid op de KMA en in de rest van de organisatie. Waarom verandert er niet echt iets?

„Dat is een goede vraag. Als het om oorlog gaat, zijn we snel als de bliksem. We zijn morgen al met 10.000 man weg, als het moet. Maar als het gaat om het veranderen van het bedrijf, zijn we altijd veel te laat. Door geldgebrek, een tekort aan mensen, medezeggenschap, vakbonden en telkens weer andere dingen die óók belangrijk zijn. Het is geen excuus, maar een verklaring.”

Is er ook weerstand?

„Die zal er altijd zijn. Je hebt mensen die vinden dat het prima gaat. En mensen die zeggen: laat mij maar vechten en anderen met die diversiteit en inclusiviteit aan de gang gaan.”

Klopt het dat defensie het onderwerp diversiteit heeft uitbesteed aan vrouwen, al dan niet met een migratie-achtergrond, en reservisten?

„Ja! In een regiegroep zei ik laatst: waarom zit ik hier met alleen dames, soms in nevenfuncties. Ik zei: dat vind ik fijn, want jullie zijn enorm gecommitteerd, maar ik wil jullie bazen ernaast zien. Dat gaan we volgende keer doen, dat is nodig. Nu is het: ‘o jij bent van de gender, nu gaan we over tot de orde van de dag’. Nee, in alles wat we doen zullen we er aandacht voor moeten hebben.”

In 2019 bezochten militairen van de landmacht een voorstelling over de cultuur van de krijgsmacht: lees hier over de Schok der herkenning

Zijn er mensen die tegenwerken?

„Dat weet ik niet. Je kan in elk geval niet meer openlijk zéggen dat je hier tegen bent. Want daarmee zeg je in feite: ik discrimineer. Dan vind ik dat hier voor jou geen plek is.”

Wanneer denkt u dat vrouwen op de werkvloer verandering merken?

„Kom over een half jaar maar terug om zelf te zien wat is veranderd op de KMA. Daar beginnen we.”