Opinie

Wie is er tegen de menselijke maat?

Floor Rusman

‘Elke organisatie maakt een plan om ervoor te zorgen dat de menselijke maat centraal staat.” Zo luidde een van de ‘radicale ideeën’ die Mark Rutte onlangs ontvouwde in Nieuwsuur. Hoewel, radicaal? Niemand zegt ooit: weg met de menselijke maat, leve de logge, onpersoonlijke en potentieel mensonterende bureaucratie!

Aan de andere kant: als iedereen de menselijke maat zo belangrijk vindt, waarom gebeurt er dan zo weinig? Misschien omdat het makkelijker gezegd is dan gedaan, ‘de mens centraal stellen’. Daarvoor moet een ambtenaar of zorgverlener de tijd hebben om goed te luisteren naar de mens in kwestie, en de ruimte krijgen om eventueel van de regels af te wijken.

Maandag kreeg Rutte van kennisinstituut Movisie de bundel Momentum voor de menselijke maat, vol voorbeelden van maatwerk. Een sombere man die vanwege zijn chaotische administratie allerlei deadlines heeft gemist, wordt door een meedenkende professional bijvoorbeeld niet hard aangepakt, maar krijgt hulp voor zijn depressie. Zo’n benadering kan „veel maatschappelijke baten genereren”, aldus auteur Marcel Canoy bij de bundelpresentatie. Het opjagen van burgers door de bureaucratie kan immers ook in de papieren lopen.

Maatwerk is dus humaner én goedkoper, wat wil je nog meer? Niks: „Iedereen wil dat”, aldus medeauteur Janny Bakker maandag. „Het thema de menselijke maat is eigenlijk apolitiek.” Maar wacht, zo klinkt het alsof er echt níks op tegen is.

Een van de grootste politieke valkuilen is het geloof dat er in iedere situatie een optimale keuze bestaat, zonder nadelen of benadeelden. De Britse filosoof Isaiah Berlin waarschuwde voor deze utopische manier van denken. In werkelijkheid, zei hij, houden politieke keuzes vaak in dat je de ene waarde verkiest boven de andere. Vrijheid kan ten koste gaan van gelijkheid, daadkracht van transparantie.

Dat geldt hier ook. Meer maatwerk betekent mogelijk minder kostenefficiëntie. Maatwerk kost namelijk tijd, en dus geld. Het kan zijn dat elders in het systeem kosten worden bespaard, omdat iemand bijvoorbeeld door een goede interventie niet in de schuldhulpverlening belandt. Maar je kunt er niet zomaar van uitgaan dat er netto wordt bespaard: dan verwar je doel met neveneffect.

Meer maatwerk kan ook minder rechtmatigheid betekenen. Straks wordt voor de ene burger de regel aan de kant geschoven, en voor de andere niet – simpelweg omdat ze door iemand anders zijn geholpen. ‘De menselijke maat’ maakt namelijk niet alleen de burger meer mens, maar ook de ambtenaar of zorgverlener.

Maatwerk heeft, net als bureaucratie, zijn eigen keerzijden. Het vinden van een midden is een tragische trade-off, zou Isaiah Berlin zeggen – zoals alles in een democratie.

Floor Rusman (f.rusman@nrc.nl) schrijft elke woensdag op deze plek een column.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.