Reportage

Tegelse Passiespelen: niet langer een enkel vroom, rooms spektakel

Tegelse Passiespelen In het openluchttheater van Tegelen is de Passie een traditie sinds 1931. Veel dorpelingen doen mee aan de komende coronaproof-editie. „Mijn Jezus is zowel rebel als Heiland.”

Marcel Claessen als Jezus met doornenkroon tijdens de geseling in de Passiespelen Tegelen.
Marcel Claessen als Jezus met doornenkroon tijdens de geseling in de Passiespelen Tegelen. Foto’s Peter de Ronde/ Zebra

Vier krachtige vrouwen, van wie de naam allemaal met een ‘M’ begint, dragen dit jaar de Tegelse Passiespelen in Limburg, in het openluchttheater van Tegelen. Het zijn Maria als moeder van Jezus en Miriam als Judas’ moeder: beiden verliezen hun zoon. Dan is er Maria Magdalena die in Jezus haar ‘zielsverwant’ ziet. Tot slot is er een vierde vrouw, naamloos in de bijbel, die van overspel wordt beschuldigd. Jezus redt haar van steniging: zij heeft nu een naam, Martha.

„Het is een wonder dat ons Passiespel door kan gaan”, verzucht regisseur Cees Rullens en met hem vierhonderd medewerkers van deze editie die Hem achterna heet. „Uitstel volgde op uitstel. We zijn in 2018 begonnen en op 10 mei 2020 zou de eerste voorstelling zijn, in dit theater onder de open hemel.”

Op een repetitiedag in juni schijnt de zon verblindend fel op het decor dat er uitziet als een oosterse stad met platte witte daken, veel trappen en steile ladders. Deze coronaproof-editie is verkort en speelt van 3 juli t/m 5 september elke zaterdag en zondag twee voorstellingen voor 618 bezoekers (normaal 2.300) in Openluchttheater De Doolhof in het centrum van Tegelen.

Regisseur Cees Rullens.

Beeld Zebra Fotostudio’s

De echte passietijd van Pasen is inmiddels voorbij maar voor regie en spelers is dat geen probleem. Regisseur Cees Rullens: „Meer dan ooit zoeken we aansluiting bij de gebeurtenissen van nu, met een accent op onze ernstig tekortschietende barmhartigheid jegens migranten, minderheden, andersdenkenden. Dat was 2.000 jaar geleden zo en dat is feitelijk nog steeds zo. Misschien kunnen we leren van de pijn en het isolement van de coronatijd. Misschien is er iets als een diepere zin.”

Sinds de allereerste opvoering op zondag 5 juli 1931, na de eucharistieviering, wordt in Tegelen om de vijf jaar het verhaal verteld van Jezus’ laatste dagen, van zijn intocht in Jeruzalem, het verraad in de hof van Gethsemane, het Laatste Avondmaal, zijn kruisdood en tot slot zijn verrijzenis. Priester-dichters waren destijds verantwoordelijk voor „dit vrome spektakel uit de rijke roomse jaren dertig”, zoals Dagblad De Limburger eens schreef. De speelruimte van 75 meter breed en 45 meter diep is ideaal voor massascènes. De eerste opvoering trok 40.000 bezoekers, een aantal dat altijd min of meer gelijk is gebleven. Met uitschieters van 115.000 toeschouwers in het eerste na-oorlogse jaar 1946 en in 2000 van 57.000 toen de uit Tegelen afkomstige cineast Ben Verbong de regie deed. In het pas verschenen boek Passiespel en tijdgeest staat de geschiedenis beschreven, van gewijd en gedragen, statisch teksttoneel tot het zogenoemde ‘openlucht-totaaltheater’ van nu. Nu is er een nieuwe tekst, geschreven door Ineke ter Heege en Jan-Jaap Jansen. Eerder gaven zij met De Mariamonologen stem en identiteit aan Maria, die volgens Ter Heege „in de kerk onderbelicht is”.

We leggen een accent op onze tekortschietende barmhartigheid jegens migranten, minderheden en andersdenkenden

Cees Rullens regisseur

Passie-families

De Passiespelen zijn diep in Tegelen (15.000 inwoners) verankerd, generaties doen mee, men spreekt over Tegelse gezinnen als ‘passiespel-families’. Niet alleen de spelers, ook figuranten, zangers, musici, backstage-vrijwilligers, leden van het kostuum- en decoratelier horen bij die grote familie. Alle spelers zijn amateur, dat is de gewoonte. Alleen het artistieke team van tekst en regie tot decor en choreografie is professioneel.

Mariëlle Billekens vertolkt Maria: „Ik weiger dat Maria lijdzaam toeziet wat er met haar zoon gebeurt”, zegt ze over haar rol. „Ik waarschuw hem voor zijn naderende dood en confronteer hem met de dreiging van de machthebbers, die bloed willen zien. Maar ik kan Jezus er niet van overtuigen zijn missie een betere wereld te stichten op te geven. Dat is het verlies dat ik moet leren dragen.”

Maria Magdalena is volgens schrijfster Ter Heege „een intelligente vrouw en niet het loszinnige karakter zoals de bijbel haar voorstelt. Zij doet Jezus de belofte na zijn dood zijn woorden van verzoening door te geven.” Ook Marjolein Smeets die Maria Magdalena vertolkt komt uit een ‘passie-familie’. „Mijn vader zong in het koor, mijn broer speelde de rol van Judas in 2010. Als klein kind ging ik in de draagdoek met mijn moeder mee.”

Eens in de vijf jaar het Passiespel brengen vereist souplesse, meegaan met de veranderende tijd, aansluiten bij wat er in de wereld gebeurt. Je zou dat de geheime kracht van Tegelen kunnen noemen. Marcel Claessen, leerkracht groep 8 op een basisschool, vertolkt Jezus. In 2015 was hij Judas terwijl de in Venlo geboren Marokkaanse acteur Abbie Chalgoum toen de hoofdrol van Jezus vervulde.

De keuze voor Chalgoum kwam voort uit het verlangen de Passiespelen meer een afspiegeling te laten zijn van de multiculturele samenleving. Er kwam veel kritiek. De acteur werd zelfs eens bij het station opgewacht door jongeren uit de Marokkaanse gemeenschap: hij mocht geen christelijke Messias spelen.

Claessen: „Ik heb van die voorstelling geleerd dat er veel van Judas in Jezus schuilt en andersom. Jezus heeft in zich wat alle mensen hebben. Zo gaat hij zich te buiten als hij de tollenaars en woekeraars uit de tempel verjaagt. Ik sla dan zilverkleurige schalen aan duigen. Mijn Jezus is zowel rebel als Heiland, ik streef naar de balans tussen die twee uitersten. Ik ken de spelen van vroeger en herinner me vooral de gedragenheid van de opvoering. Dat is veranderd. Hem achterna is toegankelijk voor iedereen, jong en oud, gelovig katholiek of niet. Bovendien zijn hedendaagse thema’s als migratie, vluchtelingen, feminisme belangrijk.”

Jezus en zijn discipelen met rechts Judas (Max Peuten).

Zebra Fotostudio’s

IJselijk gegil

Tijdens de repetitie drie weken voor de première blijkt de compacte kracht van de verkorte versie. De spelers nemen je mee van dramatisch hoogtepunt naar dramatisch hoogtepunt. Zo verbeeldt het hele volk de geseling van Jezus door met bloedrode doeken op de muren te slaan. Als Jezus het opneemt voor de overspelige vrouw, Martha dus, en zegt: „Wie zonder zonde is werpe de eerste steen”, dan vallen tientallen stenen met doffe klappen op de vloer. De begeleidende, filmische muziek van Wim Naus, waarin muziekstijlen uit oost en west samensmelten, krijgt een indringende kracht tijdens de kruisweg van Jezus en uiteindelijk zijn kruisiging. Als het kruis langzaam rechtop komt te staan, groot en dreigend, is dat een huiveringwekkend moment.

Dan klinkt er een ijselijk gillen. Judas’ moeder Miriam rent naar een boom: daaraan heeft Judas zich opgehangen, zelfmoord uit vertwijfeling. Judas-acteur Max Peuten deed onderzoek naar Judas, „maar over hem is weinig geschreven. Voor mij is hij beslist niet de bad guy of de verrader, zoals hij te boek staat. Hij was meer dan tien jaar bevriend met Jezus en wilde juist het goede doen. Maar ergens is het verkeerd gegaan. Judas rekent erop dat een hemels legioen Jezus komt bevrijden als hij eenmaal uitgeleverd is aan de wraakzuchtige farizeeën. Dan zou het bewijs geleverd zijn dat hij Gods zoon is en was zijn offerdood niet nodig.”

Deze wanhopige Judas is een andere dan we gewend zijn, evenals Maria Magdalena een andere vrouw is dan we menen te kennen. „Zij handelt na zijn dood vol vertrouwen in de geest van Jezus”, benadrukt actrice Marjolein Smeets die haar speelt. Deze Passie kun je samenvatten in die ene zin van Maria Magdalena: „Niemand zal ons kunnen laten geloven dat er géén betere wereld mogelijk is.”

Passiespelen Tegelen: Hem achterna. Première: 3 juli Openluchttheater De Doolhof, Tegelen. T/m 5 sept op zaterdag en zondag. Inl: passiespelen.nl