Een werkkamer als voertuig voor ideeën

De Gouden Koets in glas herinnert aan een kubus in Frankfurt.
Het Adorno-monument van Vadim Zakharov in Frankfurt
Het Adorno-monument van Vadim Zakharov in Frankfurt Foto Bern Wittelsbach

De glazen kubus met de Gouden Koets op het binnenplein van het Amsterdam Museum, het voormalige Burgerweeshuis, brengt een andere glazen kubus met inhoud in herinnering. Ook die staat in een beschermde omgeving, omdat hij in de buitenruimte weerzin wekte. Het gaat om het Adorno Denkmal dat de kunstenaar Vadim Zakharov ontwierp voor de filosoof, socioloog en muziekwetenschapper Theodor Adorno (1903-1969). Vanwege vandalisme verhuisde het in 2016 naar de campus van de Goethe-Universität in Frankfurt.

De attributen in de doorzichtige werkkamer, een parketvloer met daarop bureau, bureaustoel, bureaulamp die ’s avonds aangaat en bij het ochtendgloren dooft en tikkende metronoom, zijn niet authentiek. Adorno’s paperassen wel, net als de citaten uit zijn oeuvre in de granieten stroken van het zwart-wit labyrintje rondom de kubus. Van alle kanten schijnen de universiteitsgebouwen op de beboomde campus er doorheen.

Eén gebouw beneemt de adem. We bevinden ons op het voormalige terrein van chemiebedrijf IG Farben. Het kolossale IG Farben Haus verrees in 1931; drie jaar later werd de Joodse Adorno door de nazi’s verjaagd. Een permanente tentoonstelling vertelt de ijzingwekkende geschiedenis. Hier werden de plannen uitgewerkt om Zyklon-B, het blauwzuurgas, te gebruiken voor de Endlösung, de vernietiging van de Europese Joden. En dan te bedenken dat het oorspronkelijke bedrijf was opgericht door Joden, die door de nationaal-socialisten werden verdreven. In 1945 bezetten de geallieerden het terrein. Tot de val van de Muur bleef het een streng bewaakte Amerikaanse militaire basis. De universiteit streek er rond de eeuwwisseling neer: weer een speling van de historie, want ze was ooit opgericht door een groep Frankfurter Joden, met als doel iedereen ongeacht zijn achtergrond te kunnen laten studeren.

Zodra je het weet, weerspiegelt het Adorno Denkmal dit allemaal. „Ons hele leven komt voort uit een werkkamer”, meende Zakharov. „Er ontstaan ideeën in die ons bewustzijn volledig hebben veranderd.” Een werkkamer als voertuig voor ideeën.