Een veelzijdig kunstenfestival in een totaal afgelegen Italiaans bergdorpje

Stazione di Topolò Jaarlijks organiseert het verlaten Italiaanse grensdorpje Topolò zestien dagen lang een festival met kunst, film en muziek. Een ideale plek voor openbare kunst. „Hang je schilderij maar ergens buiten op.”

Stazione di Topolò in 2015: een ideale plek voor openbare kunst.
Stazione di Topolò in 2015: een ideale plek voor openbare kunst. Foto maria silvano

Bij Topolò stopt het asfalt. De smalle straten van het bergdorpje met 124 merendeels verlaten huizen zijn geplaveid met stenen en keien. Achter het dorp begint het bos en eindigt Italië.

In deze schijnbare uithoek openbaart zich onder de noemer Stazione di Topolò/ Postaja Topolove een keer per jaar een parallelle wereld, met optredens en tentoonstellingen die geen tentoonstelling genoemd mogen worden, een Instituut voor Topologie, een eigen Postbedrijf, vijf ambassades en de Pinacoteca Universale di Topolò, waar iedereen zijn weergave van een meesterwerk kan ophangen.

Kunstenaar Jan van der Ploeg herinnert zich nog goed hoe hij in 1996 voor het eerst naar het dorp in de streek Friuli aan de grens met Slovenië afreisde. „Per fax had ik een routebeschrijving gekregen: Cividale del Friuli, San Pietro al Natisone, Clodig en dan Topolò. Op mijn kaart kon ik het plaatsje echter niet vinden.”

Toch lukte het om er te komen. Op de parkeerplaats beneden in het dorp vroeg hij zich wel af wat hij aan moest met de zes kleurenpaneeltjes die hij achter in zijn auto had liggen. Waar moest hij ze ophangen? „Dat mocht ik zelf weten. Gewoon ergens buiten.”

Vijfentwintig jaar later heeft hij Topolò talloze malen bezocht en er op verschillende plekken zijn sporen achtergelaten. Een waterpomp en enkele binnen- en buitenmuren van oude huizen zijn beschilderd met zijn kenmerkende kleurvlakken of grips (horizontale rechthoeken met afgeronde hoeken). Over de locatie zegt hij nu: „Een ideale plek voor openbare kunst. Juist omdat je het er niet verwacht.”

‘Ik zie het als een station waar mensen en ideeën komen, gaan en elkaar ontmoeten’

Zoals het ook verrassend is dat voor en na hem dezelfde weg omhoog is afgelegd door onder anderen beeldend kunstenaar Ulay, de Sloveense schrijver Drago Jančar, de Amerikaanse filmer Bill Morrison, de Italiaanse tv-presentator, filmer en schrijver Pif, de Nieuw-Zeelandse kunstenaar Julian Dashper, de Noorse componist en muzikant Espen Sommer Eide (Phonophani), het Nederlandse kunstduo MariaMaria en de Roemeense violist Alexander Balanescu. Allemaal hebben ze tegen kost en inwoning de tocht ondernomen om deel te nemen aan de gratis gebeurtenis die organisator en initiatiefnemer Moreno Miorelli, een pezige man van 65 met nog een weelderige haarbos, liever niet een festival noemt. „Ik zie het meer als een station waar mensen en ideeën komen, gaan en elkaar ontmoeten”, vertelt hij per e-mail, omdat het bereik in Topolò te slecht is voor een interview via videobellen of telefoon.

Zonder groot ego

Het begon allemaal in september 1993. Miorelli was op zoek naar een afgelegen magische plek met een onbekende geschiedenis die de „kunstenaars zonder groot ego”, die hij op reizen had ontmoet, zou kunnen inspireren. Een vriend wees hem de weg naar Topolò.

Het op 580 meter hoogte gelegen bergdorpje telde op dat moment 52 inwoners, vooral ouderen. Ooit waren er dat bijna 400, maar nadat in 1947 de grens met Joegoslavië onderdeel van het IJzeren Gordijn was geworden, waren de meesten weggetrokken.

De eerste bewoners die Miorelli ontmoette, waren meteen enthousiast over zijn plannen. „Slechts een enkeling, sowieso tegen alles wat nieuw is en zich afzijdig houdend van de rest van het dorp, verzette zich.”

Het festival kreeg bewust ook een Sloveense naam. „De Sloveens sprekende minderheid hier in Italië is ten tijde van Mussolini en na de Tweede Wereldoorlog slecht behandeld.” Miorelli vertelt dat ex-agenten van de geheime anti-communistische organisatie Gladio geprobeerd hebben met bedreigingen en laster Stazione te dwarsbomen. Desondanks is in 1994 met een optocht over een oud smokkelpad de band met het inmiddels zelfstandige Slovenië hersteld.

„Stazione gaat dus niet alleen om de kunsten, maar ook om discussies en gesprekken over wetenschap en maatschappelijke thema’s”, zegt Miorelli. „Zo zal Pif dit jaar spreken over zijn maffiaboek, waarvan de opbrengst gaat naar twee zussen in Palermo die zich hebben verzet en nog steeds verzetten tegen de maffia.”

Divina Commedia

Net als de 27 edities ervoor staat dit jaar zestien dagen lang in de straten, huizen en omgeving van het dorp een divers aanbod van beeldende kunst, film, videokunst, klassieke muziek, jazz, volksmuziek, soundart, proza en poëzie op het programma. Voor de eerste avond is een muur weer extra wit geschilderd om tegen tien uur, als het donker is geworden, dienst te kunnen doen als projectiescherm voor vier korte films die Bill Morrison tijdens de lockdown thuis heeft gemaakt. In het bos worden drie ochtenden in meerdere talen uit de Hel en het Paradijs van Dante’s La Divina Commedia voorgelezen (Italië herdenkt 700 jaar Dante). De doorlopende video Pleasure Rocks toont wat Titta Raccagni en Barbara Stimoli onder pornopoetica verstaan. De Tsjechische Veronika Vitazkova laat op allerlei fluiten de wereld langskomen. De ‘huisband’ Tambours de Topolò zal met zijn ritmische gebeuk op olievaten, ondersteund door drums en basgitaar, het publiek op het plein opzwepen om wild te gaan dansen. En op de laatste dag presenteren Tymon Hogenelst en Jesse van der Ploeg van Studio Wild plannen voor een permanente kunstenaarsresidentie, die kan helpen om Topolò een toekomst te geven.

Twee jaar geleden heeft Studio Wild met studenten architectuur uit Ljubljana een bijna symbolische installatie over de vergankelijkheid van het dorp gemaakt, vertelt Van der Ploeg, die vanaf zijn tiende met zijn vader meekwam. „In het riviertje onderaan het dorp plaatsten we 124 blokken rivierklei, evenveel als er huizen zijn. Die waren sneller geërodeerd dan we hadden verwacht.”

Miorelli denkt dat het op subsidies draaiende festival niet het eeuwig leven heeft. „Topolò heeft uiteindelijk meer voor Stazione betekend dan andersom; het blijft zeker wel altijd bestaan. In 2017 waren er nog maar dertien inwoners, nu wonen hier vijf schapen, drie honden, twee katten, zes kippen, een haan en 29 mensen. Drie maanden geleden is een baby geboren, de eerste in meer dan vijftig jaar.”

Stazione di Topolò/ Postaja Topolove is van 2 t/m 18 juli in Topolò, Italië. Inl: stazioneditopolo.it