Wie is Ilham B., de eerste Syriëganger die Nederland onlangs terughaalde?

Ilham B. Nederland heeft recent voor het eerst een Syriëganger teruggehaald: Ilham B. Wat heeft zij gedaan? En hoe radicaal is B. nog?

Ilham en haar kinderen worden met een busje naar de Koerdische compound in Qamishli gebracht, waar ze worden overgedragen aan de Nederlandse vertegenwoordigers.
Ilham en haar kinderen worden met een busje naar de Koerdische compound in Qamishli gebracht, waar ze worden overgedragen aan de Nederlandse vertegenwoordigers. Foto Delil SOULEIMAN / AFP

Op een decemberavond in 2013 klopt een Goudse wijkagent aan bij Kaoutar. Wat kom je doen, vraagt ze door de brievenbus. De wijkagent kent Kaoutar als een vrolijke meid, die graag een potje voetbal meespeelt in haar lange jurk. Maar nu durft ze de deur niet open te doen.

De wijkagent maakt zich zorgen omdat de 21-jarige vrouw het nichtje is van Ilham B. Die vertrok eerder dat jaar als een van de eerste vrouwen naar Syrië, en trekt nu aan haar vriendinnen in Nederland om hetzelfde te doen.

In chatberichten aan Kaoutar beschrijft Ilham hoe mooi haar leven in Syrië is. Hoe gelukkig ze is getrouwd met een jihadstrijder, die op het „slagveld” overwinningen boekt tegen het leger van de Syrische president Bashar al-Assad. „Bij Allah zusters, er is jihad. Nu nog tegen de shia die zichzelf moslim noemen.”

Naar Syrië? Zoiets is ze écht niet van plan, bezweert Kaoutar de wijkagent. Een paar dagen later is ze vertrokken.

Ook andere vriendinnen worden door Ilham naar Syrië gelokt, stelt de agent in een verslag van het huisbezoek. Daarin staat dat Ilham „een aantal meiden” vertelt „dat ze het daar heel goed en geweldig heeft”. Wat het Syrische leven zo geweldig maakt? Er lopen „allemaal mannen met wapens” rond.

De agent, die Ilham persoonlijk kent uit Gouda, laat er geen twijfel over bestaan: „Ilham heeft mij verteld dat ze voor de gewelddadige strijd in Syrië is. […] Strijden voor een kalifaat […] is een plicht van iedere moslim, vindt Ilham.”

Vier jaar later komt het avontuur ten einde. Ilham en haar Belgische man Bilal al M. ontvluchten de Amerikaanse bommenregen op Raqqa, de officieuze hoofdstad van hun gedroomde kalifaat, en worden gearresteerd. Hij verdwijnt in een Iraakse cel en wacht daar nog steeds op de doodstraf. Zij belandt in een reeks Koerdische gevangenkampen en voedt haar zoontje en ter plekke geboren dochtertje op, in erbarmelijke omstandigheden.

Totdat begin deze maand voor een Koerdisch compound in Noord-Syrië een stoet witte Toyota Landcruisers verschijnt. De missie van de Nederlandse Syriëgezant Emiel de Bont is tot op het laatste moment geheimgehouden: Ilham en haar kinderen worden teruggehaald naar Nederland, net als een 12-jarig meisje wier moeder vooralsnog in de kampen achterblijft.

In een brief aan de Tweede Kamer laten ministers Sigrid Kaag (Buitenlandse handel, D66) en Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) weten dat ze niet anders konden. De rechter had bepaald dat Ilham haar straf zou ontlopen als ze niet zou worden teruggehaald om de rechtszaak bij te wonen. Het leidde meteen tot een nieuwe discussie over repatriëring, zoals Ilham zijn er nog minstens negen Nederlandse IS-vrouwen die volgens die redenering moeten worden teruggehaald.

De Tweede Kamer, die er donderdag over debatteert, is verdeeld. Maar zo ongeveer alle veiligheidsadviseurs van de regering zijn vóór terughalen. Dat is veiliger voor Nederland, zeiden onder meer geheime dienst AIVD en antiterrorismecoördinator NCTV in een rondetafelgesprek met de Tweede Kamer. Hoe langer de vrouwen in Syrische detentiekampen verblijven, hoe groter de kans dat zij ontsnappen en van de radar verdwijnen, of dat hun jonge kinderen verder radicaliseren. Het is bovendien de enige manier om de vrouwen te kunnen berechten voor wat zij in Syrië hebben gedaan.

Lees ook: AIVD en NCTV: haal IS-gangers op

Ilham wordt verweten lid te zijn geweest van terreurbeweging IS, haar rechtszaak wacht ze af in de gevangenis. In dergelijke zaken eist het OM doorgaans drie tot vier jaar celstraf. De vraag is wat Ilham precies heeft gedaan in Syrië. En hoe radicaal is zij nu nog?

Erg depressief

Tot haar negentiende woont Ilham in het Zuid-Hollandse Gouda. Thuis, in een Marokkaans arbeidersgezin met een jonger broertje, geniet ze geen strenge islamitische opvoeding. Dat verandert wanneer Ilham op haar achttiende door haar moeder uit huis wordt gestuurd, verklaart ze na haar arrestatie tegenover de Amerikaanse inlichtingendienst. De vertrouwelijke verklaringen van Ilham en haar man zijn in bezit van NRC. Ze wordt na haar uitzetting „erg depressief”, verklaart ze, begint „vaker te bidden” en „meer uit de Koran te lezen”.

Waarom ze uit huis moet, maken de verklaringen niet duidelijk, maar feit is dat Ilham dan al deel uitmaakt van een hechte, radicale vriendinnengroep. De meesten zijn rond de achttien jaar en kennen elkaar uit de buurt of zijn familie. De Goudse moskee die ze bezoeken, vinden ze te gematigd. Liever gaan ze naar lezingen die door jongeren buiten de moskee om worden georganiseerd. Onder de naam Al-Djannah (‘het Paradijs’) komen ze bij elkaar in buurthuizen in de Goudse wijk Oosterwei. Daar leren ze over het uitdrijven van boze geesten.

De avonden worden ook bezocht door jihadistische jongerengroepjes uit Den Haag en Zoetermeer. Er ontstaat een groot netwerk van jonge vrouwen en mannen die aan elkaar worden gekoppeld om als stel naar Syrië te ‘emigreren’.

Ook Ilham wordt zo aan een man uit het jihadistische netwerk geholpen: Bilal el M., actief voor Sharia4Belgium. Vlak na de kennismaking vertrekken ze. De trouwerij is in Syrië, waar ze in een buitenwijk van Aleppo belanden. Zo gaat het ook met haar vriendinnen, die achter Ilham aan reizen en zich bij elkaar in de buurt vestigen. Een Goudse reünie in Aleppo.

Bilal sluit zich in eerste instantie aan bij Jabhat al-Nusra, de Syrische tak van Al-Qaida, en krijgt samen met andere buitenlanders een militaire training. In de lente van 2014 loopt hij over naar IS, volgens zijn eigen verklaring in een Iraakse rechtbank – die onder marteling kan zijn afgenomen – nadat er spanningen ontstonden met een andere Belg die hem ervan beschuldigde te veel porno te kijken.

In hoeverre Ilham wist wat haar man uitspookte, is niet volledig duidelijk

Eenmaal bij IS vestigen Ilham en Bilal zich volgens de Amerikaanse verhoren in de stad Al-Bab, even ten noordoosten van Aleppo. Bilal gaat aan het werk voor de zedenpolitie van IS, de beruchte hisbah, die routineus arrestanten martelde en liet onthoofden. Ondertussen plaatst hij op sociale media dreigementen tegen zowel België als Nederland. „Oh Nederland, weet dat morgen jullie mensen in onze handen terechtkomen”, twitterde hij in november 2014. „Halzen zullen doorgesneden worden.” In een andere tweet: „Yezidis als slavinnen. Het kan allemaal hehe… Binnenkort marie en jozefien uit België…”

Lees ook dit opiniestuk van oorlogsfotograaf en antropoloog Teun Voeten: Een internationale rechtbank voor ‘onze IS-gangers’

Ilham is zeer op haar „liefste mannetje” gesteld, schrijft ze boven een Facebook-foto waarop ze thee en Pringles-chips met Bilal deelt. „Als me man gaat werken schrijf ik in zijn schrift hoeveel ik om hem geef […] Dan teken ik een paar hartjes erbij”, aldus een andere post. Ook zijzelf plaatst regelmatig radicale teksten en dreigementen. „Allah heeft ons de overwinning beloofd!!”, schrijft ze op Facebook. „Ik hoop dat jullie niet kunnen slapen van de angst.” Inmiddels zijn de accounts van Bilal en Ilham verwijderd, maar journalist Brenda Stoter Boscolo maakte screenshots en deelde deze met NRC.

In hoeverre Ilham wist wat haar man uitspookte, is niet volledig duidelijk. Tegenover haar Amerikaanse verhoorders verklaart ze dat Bilal haar verbood de deur uit te gaan en boos werd als ze iets vroeg over andere strijders. Wel stelt het Amerikaanse rapport dat de twee tussen 2014 en 2016 samen in Al-Bab woonden.

Talloze verhuizingen

Naarmate het grondgebied van het kalifaat slinkt, volgen talloze verhuizingen, waarbij Ilham soms tijdelijk in een andere stad verblijft dan haar man. Bilal blijft voor de zedenpolitie werken en raakt ook gewond bij bombardementen. Begin 2017 trouwt hij met een tweede Syrische vrouw, van 17 of 18 jaar oud. Ilham trekt daarop in met de weduwe van een andere strijder, maar wordt samen met Bilal gearresteerd.

Op het moment dat Bilal verhoord wordt, publiceert de Britse journalist Gareth Browne een artikel over de pornoverzameling en het internetgedrag van een Belgische IS’er. Belgische media schreven dat het om de in beslag genomen apparatuur van Bilal en Ilham ging. Op verzoek van NRC deelt Browne de aan hem doorgegeven zoekgeschiedenis. De telefoon waar die aan verbonden is, heeft hetzelfde modelnummer als het toestel dat Bilal en Ilham gebruikten. Ook het moment van arrestatie en het einde van de zoekgeschiedenis komen sterk overeen.

De data bieden een intiem inkijkje in de beslommeringen van buitenlandse IS’ers. Ook zij zoeken bakrecepten uit de AH Allerhande (Amerikaanse donuts, „Zélfgemaakt nóg lekkerder!”) en twijfelen tot diep in de nacht tussen Pirates of the Caribbean en de ‘beste comedies’ volgens filmsite IMDb.

Andere zoektermen zijn minder onschuldig. Zo is er belangstelling voor IS-propagandasites, anoniem surfen op het dark web, en YouTube-filmpjes over wapengebruik en Amerikaanse aanvallen op de Taliban. Ook wordt driftig gezocht naar het laatste nieuws over een IS-aanslag in Spanje en een artikel over de Nederlandse jihadist en rapper Marouane B. – die volgens de Amerikaanse verhoren op dat moment Bilal ontmoette.

Vlak voor de arrestatie van Ilham en Bilal lijkt ook op de telefoon de paniek toe te slaan. Ineens verschijnen er vragen op Google over het lot van gevangengenomen IS-strijders. Eén van de laatste zoektermen wordt zes keer herhaald: „I love to leave ISIS.

Na zijn arrestatie wordt Bilal maar liefst vijftien keer verhoord en legt hij zeer gedetailleerde verklaringen af over de organisatie van IS. Wie er actief is voor de geheime drone-eenheid van IS, wie de bommenspecialisten zijn, en, nog belangrijker: aanslagenplots. Bilal noemt namen van twee Belgische vrouwen en een Nederlandse die getraind zouden zijn in explosieven om bij terugkeer een aanslag te plegen. De drie zouden hardcore aanhangers van ISIS zijn „en zeiden klaar te zijn om te sterven voor de zaak”.

Als deze verklaring in 2017 uitlekt in de Belgische pers, heeft dat onmiddellijk gevolgen voor Ilham, die in een Syrisch detentiekamp is gezet. Hoewel ze de reputatie heeft van een geharde radicaal, straalt het niet goed op haar af dat haar man iedereen loopt te verlinken, inclusief de IS-vrouwen waarmee zij op dat moment zit opgesloten. Het leidt tot grote onderlinge spanningen.

Geen spijt

Ilham wil weg, en is een van de vrouwen die een kort geding aanspant tegen de staat. Ze maakt zich zorgen over de gezondheid van haar kinderen en mist de Goudse kaas en stroopwafels, zegt ze in 2018 tegen een journalist van Trouw. „En de centrale verwarming.”

Spijt van haar vertrek naar Syrië heeft ze niet, zegt ze tegen de Belgische journalist Rudi Vranckx als ze in 2017 net in het kamp is geplaatst. De journalist was verbaasd over de antwoorden van de Nederlandse moeder. „Ik verwachtte dat ze zou gaan zeggen dat ze ontsnapt is uit de klauwen van een gruwelijke bende”, zegt Vranckx, „maar dat bleek anders te liggen.”

Lees ook: Terughalen Ilham B. is volgens kabinet ‘specifiek geval’ – advocaten zien precedent

Gehuld in een zwarte niqaab en zwarte handschoenen, vertelde Ilham voor de camera dat het leven bij IS haar veel had gebracht. „Je maakt dingen mee. Dat een raket op je huis wordt geschoten, is meer levenservaring dan iemand in Nederland heeft.”

Veel zin om een nieuw bestaan in Nederland op te bouwen, leek ze toen nog niet te hebben. Ilham: „In Nederland heb je het leven van een robot. Vroeg opstaan, naar school gaan, werken, thuiskomen, en dan weer slapen – dat leventje, daar hou ik niet zo van.”

Advocaat Tamara Buruma zegt in een reactie dat Ilham „bij de rechter zal reageren op de gemaakte verwijten”.