Tijdens de Keti Koti Tafel gaan Nederlanders in gesprek over het slavernijverleden

Foto Sabine Joosten/Hollandse Hoogte

Interview

Tien jaar in gesprek over slavernij: ‘Zelfs Rutte ging overstag’

Mercedes Zandwijken | Initiatiefnemer Keti Koti Tafel

Op 1 juli wordt voor het tiende jaar de Keti Koti Tafel georganiseerd, een dialoogtafel om te praten over het slavernijverleden.

In het gezin waar de in 1957 geboren Mercedes Zandwijken opgroeide, heerste een oorverdovende stilte rondom het thema slavernij. Inmiddels zijn we ruim zestig jaar verder en Keti Koti, de herdenkingsdag van de afschaffing van slavernij, is een begrip. De eerste bedrijven besloten om werknemers een vrije dag te geven, vier grote steden pleiten voor het invoeren van een nationale feestdag op 1 juli en de impact van het Nederlandse slavernijverleden is te zien in musea en andere kunstinstellingen. Het is de Surinaams-Nederlandse Zandwijken die de initiatiefnemer was van de Stichting Keti Koti Tafel, die inmiddels het tienjarige jubileum viert en op 1 juli onder andere in de Spiegelzaal in Zwolle, Het Nationale Theater in Den Haag en het Amsterdam Museum Keti Koti Tafels organiseert.

Lees ook de recensie van de slavernijtentoonstelling in het Rijksmuseum: ‘Veelzijdig, verhalend en indrukwekkend’

Zandwijken was geïnspireerd door de Joodse achtergrond van haar partner Machiel Keestra, met wie zij een speciale gespreksmethode ontwikkelde: dialoogtafels waaraan in dit geval Nederlanders met verschillende achtergronden spreken over de erfenis van slavernij. Meer dan 15.000 deelnemers schoven aan, vertellen Zandwijken en Keestra vanuit hun huis in Zaandam.

Lees ook: Theater voor Keti Koti: ‘Het gaat ons om perspectieven die eeuwenlang onderdrukt zijn’

„Het onderwerp mag er nu veel meer zijn dan ooit tevoren. Aan onze tafel delen zwarte mensen vaak voor het eerst hun ervaringen met racisme. Het is al vaak genoeg vastgesteld: mensen van kleur hebben minder kans op het vinden van een huis, een baan en ze worden benadeeld in het onderwijs. Maar als je hoort hoe het iemand persoonlijk raakt, is het heel anders, dan dringt het eindelijk door. Binnen de zwarte activistische beweging is er best wel wat kritiek; die zijn klaar met racisme uitleggen, dat doen ze al twintig jaar. Maar dat is het topje van de ijsberg, er is een hele groep die nooit de kans heeft gekregen. De oudere generatie plaatste zich namelijk boven de slavernij en de erfenis van racisme en discriminatie. Ze probeerden het niet in hun systeem te laten. Mijn ervaringen vonden thuis en in de buitenwereld geen weerslag, dat was een groot gemis.”

Mercedes Zandwijken speecht tijdens een van de bijeenkomsten.

Foto Sabine Joosten/Hollandse Hoogte

Hoe bent u precies tot het concept gekomen?

Zandwijken: „Ik was uitgenodigd door Machiel voor een seidertafel. Dat is een Joodse traditie waarbij ze herdenken ooit slaaf te zijn geweest in Egypte met allerlei symbolische gerechten, rituele handelingen en liederen.”

Keestra: „Mercedes dacht, dat is zo lang geleden, terwijl het voor Suriname honderdvijftig jaar geleden is. Waarom doen wij het niet?”

Zandwijken: „We vragen iedereen om een Kon Na Leti te schrijven; een onthulling van een pijnlijk moment uit je familiegeschiedenis. Ze worden begeleid door mensen die wij hebben opgeleid.”

Zwarte activisten bekritiseren het benadrukken van persoonlijke pijn, omdat daarmee de erkenning van racisme als structureel probleem uitblijft. Hoe kijken jullie hiernaar?

Zandwijken: „De stilte omtrent verhalen die te pijnlijk zijn om over te dragen herkent iedereen. Het komt voort uit een systeem, maar we zoomen in op de persoonlijke onthullingen. Mensen hebben vaak geen idee hoeveel impact het zwijgen over racisme heeft op je persoonlijke ontwikkeling en je gemoedstoestand. Het is een uitwisseling, en daarmee vergroot je de bereidheid om samen te werken aan structurele veranderingen. We horen vaak ook van witte mensen dat ze iets verteld hebben dat ze nog niet eerder hebben uitgesproken.”

Dit jaar vindt een van de Keti Koti Tafels plaats in het Amsterdam Museum naast de Gouden Koets. Een ongekend verschil met tien jaar geleden, toen het onderwerp slavernij in het verdomhoekje zat.

Zandwijken: „Die kanteling hebben wij, de zwarte activisten en kunstenaars veroorzaakt. We hebben ons, vergeef me, de tering gewerkt. Jarenlang hebben we geprobeerd om activiteiten van de grond te tillen. Dat is mede in gang gezet door de anti-Zwarte Piet-beweging. In 2013 werd 150 jaar afschaffing slavernij gevierd, toen was er even extra aandacht. Daarna was het, ‘jullie hebben toch al je moment gehad, het feest is nu over’. We kregen het niet meer voor elkaar om de tafels te faciliteren. We hebben vervolgens 24 uur dialoog-estafettes in het leven geroepen met prominente Nederlanders om aandacht te vragen. Dat hebben we vier jaar gedaan. Heel veel mensen zijn vanuit hun eigen domein bezig geweest en die groep zit nu in het zadel. [Politica, red] Sylvana Simons, [kunstenaars] Patricia Kaersenhout, Charl Landvreugd en [psychiater] Glenn Helberg bijvoorbeeld. Ik hoef nu niet meer bang te zijn dat we geen opdrachten meer krijgen, het onderwerp is veel meer mainstream geworden.”

Zijn excuses de volgende stap?

Keestra: „Het idee: het was alleen maar aan de andere kant van de oceaan, dat bleek niet te kloppen. Van allerlei kanten worden er kleine bijdragen geleverd aan het beeld dat kolonialisme een integraal onderdeel is van onze samenleving, en dat met de afschaffing van de slavernij vooroordelen niet voorbij zijn. Excuses zijn onafwendbaar. Zelfs Rutte, de kleurenblinde historicus, is overstag gegaan van ‘Zwarte Piet is niet mijn ding’, naar het benoemen van institutioneel racisme. Maar dan komt natuurlijk de vraag, en dan?”

Zandwijken: „Ik zal heel blij zijn als die excuses er zijn. Aan de andere kant denk ik niet dat er direct iets zal veranderen. Misschien op termijn dat er programma’s komen waardoor de achterstanden meer weggewerkt worden, maar daar gaan we ons niet mee bemoeien. Wel met hoe we in ons eigen leven hiermee omgaan. Wij organiseren op 1 juli een online dialoogtafel waarbij zwarte en witte gezinnen, met enige schroom misschien, met elkaar om de keukentafel over die moeilijke shit, de erfenis van de slavernij, gaan praten. Dat ontroert me.”

Keti Koti Tafel op 1/7 in meer dan 20 steden in Nederland. Inl: ketikotitafel.nl