Johan Heldenbergh als overste Thom Karremans in ‘Quo Vadis, Aida?’

Foto ANP

Interview

Hoofdrolspeler over Srebrenica-drama ‘Quo Vadis, Aida?’: ‘Misschien maar goed dat we geen Oscar wonnen’

Interview | Boris Isakovic en Johan Heldenbergh Boris Isakovic speelt generaal Ratko Mladic, Johan Heldenbergh overste Thom Karremans in de film over de val van Srebrenica, ‘Quo Vadis, Aida?’ Over twee militairen en die ene prachtscène die moest sneuvelen.

Een sleutelscène van de val van Srebrenica ontbreekt in Quo Vadis, Aida?, de indrukwekkende reconstructie van de genocide op ruim achtduizend Bosnische moslims door de ogen van moeder en Dutchbat-tolk Aida. Dat is die beruchte ontmoeting van 11 juli 1995. De zegevierende Bosnisch-Servische generaal Ratko Mladic, dan al bekend als ‘the butcher of Bosnia’, heeft zojuist de moslimenclave onder de voet gelopen, vierhonderd in de steek gelaten Nederlandse blauwhelmen van Dutchbat staan machteloos. Aan overste Thom Karremans de taak om in hotel Fontana te redden wat er te redden valt. Rond zijn legerkamp hebben zich tienduizenden wanhopige vluchtelingen verzameld.

Mladic, inmiddels 78 jaar, werd vorige maand door het Joegoslaviëtribunaal definitief tot levenslang veroordeeld. Zijn cameraman legde indertijd de ontmoeting in hotel Fontana vast. De gedrongen stier Mladic gromt de slungelige overste met zijn druipsnor tegen de muur, hij tiert, dreigt, intimideert. Verkoop me geen flauwekul. Gaf je bevel op mijn soldaten te schieten? Antwoord me! „Don’t shoot the piano player”, stamelt Karremans. „U bent een waardeloze pianist”, snauwt Mladic.

Het was een van de eerste scènes die regisseur Jasmila Zbanic opnam voor Quo Vadis, Aida? Maar de scène sneuvelde in de montage: het leidde te veel af van Aida’s strijd om haar man en zonen te redden. Jammer, zegt de Servische acteur Boris Isakovic, die generaal Mladic speelt. Want het was zo’n prachtscène dat de crew na afloop klapte, dat is zeldzaam op een filmset. „Mladic en Karremans spraken elkaar driemaal, alleen de tweede vergadering van 12 juli zit in de film, als Mladic de moslims met nepbeloftes paait. Ik keek vooral naar de tape van die eerste, intimiderende ontmoeting met Karremans om Mladic te begrijpen. De man is een fanaticus én een cynicus, maar op dat moment extreem zelfverzekerd, overmoedig zelfs. Karremans zie je krimpen. Mladic vraagt of hij kinderen heeft en of hij die wil terugzien, Karremans antwoordt dat hij twee kinderen heeft. Maar hij was kinderloos! Karremans liegt omdat hij voor zijn leven vreest.”

Acteur Johan Heldenbergh, die overste Karremans speelt: „Wat mij opviel is dat hij in dat gesprek vaak zijn linkerhand in zijn nek legt. Dat is een instinctief gebaar om hals en hart te beschermen. Karremans voelt zich zeer bedreigd. In darwinistische zin lijkt het alfamannetje en bètamannetje inderdaad, maar Mladic had die avond wel alle troeven in handen hè.”

Boris Isakovic over Mladic

Direct na Ratko Mladic in Quo Vadis, Aida? speelde de Servische acteur Boris Isakovic (54) de gewezen Servische president Slobodan Milosevic, die in miniserie Porodica (De Familie) aan het Joegoslaviëtribunaal wordt uitgeleverd. Milosevic heeft in die serie iets van een gedoemde held, Servische kijkers waren verbaasd dat ‘landverrader’ Isakovic hem speelde. „Sociale media maken ons steeds dommer”, zucht de acteur.

Dat hij generaal Ratko Mladic speelt terwijl die in het Bosnische epos Quo Vadis, Aida? sluw een volkerenmoord voorbereidt, zien veel Serviërs als landverraad. Voor hen is Mladic een martelaar voor de Servische zaak. Als ik met Isakovic zoom, is hij thuis in Novi Sad. Met echtgenote Jasna Djuricic, die Aida speelt in de film, doceert hij daar aan de toneelschool. Hij staat best onder druk, geeft hij toe. „Ik wil de zaak niet opblazen, het kon erger, maar op sociale media worden mijn vrouw en ik continu landverraders genoemd, uitgescholden en bedreigd.”

Ook daarom zat hij niet echt op de rol van Mladic te wachten. „Ik heb Jasmila Zbanic twee keer ‘nee’ verkocht, maar dan ken je Jasmila niet. Mijn vrouw drong niet zo aan. Zij was ook bezorgd over de publieke opinie. De film dwong mij terug te keren naar de jaren 90, een pikzwarte tijd. Ik spitte al die Mladic-filmpjes door om zijn blik, mimiek en lichaamshouding te vangen.

Lees hier de recensie van ‘Quo Vadis, Aida?’

„Uw observatie dat Mladic zich in Srebrenica gedraagt als een acteur klopt. Zo speel ik hem ook, en dat maakt de rol eigenlijk best eenvoudig. Ik hoefde alleen zijn performance als commandant te vangen. Wel vraag ik me af wat hij dacht indertijd. Dat hij met wat vriendelijke video’s wel zou wegkomen met volkerenmoord? Misschien werd hij meegesleept door een visioen van zijn glorieuze historische rol, de finale wraak voor duizend jaar vernedering van het Servische volk.

Quo Vadis, Aida? is in Servië alleen als streamer te zien, geen bioscoop durft hem te vertonen. Misschien is het maar goed dat we geen Oscar wonnen, want hoe meer succes, hoe grimmiger de toon werd. Servië is in ontkenning over de jaren 90, we doen liefst alsof er niks is gebeurd en zijn verslaafd aan ons slachtofferschap. Daarom is het toch goed dat ik Mladic speelde, als mijn kleine bijdrage om ons te laten zien wie we echt zijn. Als Duitsland zijn misdaden in de Tweede Wereldoorlog onder ogen kan zien moeten Serviërs dat toch ook ooit kunnen?”

Johan Heldenbergh over Karremans

De Vlaamse acteur is trots op zijn rol in „deze prachtige film”, maar weet dat er andere Nederlandse acteurs in beeld waren als Thom Karremans. „De één kon niet, twee anderen wilden niet. Veel te beladen. Daar heb ik als Vlaming dus minder last van. Ik maakte me Karremans eigen door eindeloos naar zijn filmpjes te kijken. Op zijn dictie moest ik wel oefenen, vooral Karremans’ Engels. Maar dat was simpel, jullie Nederlanders spreken je talen met zo’n vet accent. Wij Belgen vinden dat heel amusant en doen dat graag na.

„Als acteur zie ik het als mijn taak Thom Karremans te verdedigen. Ik daag al die stoere mannen die hem een lafaard noemen uit in zijn schoenen te staan. Karremans en Dutchbat werden als zondebok gebruikt, maar de schuld lag bij de Serviërs en bij de VN die met een paar pelotons Nederlanders Mladic dachten af te bluffen. Waarna ze uit geopolitieke overwegingen geen poot uitstaken toen hij toch aanviel.

„Karremans communiceerde na afloop zeer onhandig, dat klopt. Maar zie ik hem in een filmpje als commandant voor zijn troepen staan, dan is dat iemand die aangeleerd soldatesk is. Ik zag dat zelf in het leger bij mijn sergeants: de een hád autoriteit, de ander speelde autoriteit. Karremans was een logistieke vredeskolonel, geen klootzak met een morbide agenda als Mladic. De verkeerde man op de verkeerde plek dus, maar hoe slecht deed hij het nou eigenlijk?”