Spinoza: ‘Als je een steen werpt, en je geeft die steen bewustzijn, dan zal de steen rationeel verslag doen van zijn vlucht’

Levenslessen Dit heeft Ap Dijksterhuis van Spinoza geleerd over de vrije wil.

Foto Frank Ruiter/Getty Images, beeldbewerking NRC

‘Spinoza schreef niet de makkelijkste teksten. Het citaat over de steen kwam ik voor het eerst tegen in een boek van Tom Wolfe. Ik herinner me het moment waarop ik het las en dacht: dit gaat over mij, dit geldt zowel voor mijn wetenschappelijke werk als voor mij persoonlijk. Sindsdien is het zo ongeveer mijn levensmotto.

„Spinoza zegt hierin iets heel troostends. Hij relativeert onze vrije wil. Mensen zijn als stenen die door de lucht vliegen. Onderweg denken we zogenaamd te weten welke kant we opgaan en waarom. Maar in feite weten we bitter weinig over onze diepere drijfveren. En het mooie hieraan vind ik: dat is helemaal niet erg, het relativeert ons ego, onze dadendrang.

„Ik merk het als schrijver. Je hebt helemaal niet zoveel invloed op waar je volgende boek over gaat. Je krijgt een goed idee, of niet. Waar dat vandaan komt? Geen idee. Zelfs als je begonnen bent, weet je het nog niet. Ik werk nu aan een nieuwe roman. Het zou over mijn vader gaan. Maar al schrijvend blijkt het vooral over mijn moeder te gaan. Als het straks klaar is, kan ik wel beweren dat ik het allemaal bewust zo heb uitgedacht en opgeschreven. Maar het verhaal heeft zich gaandeweg heel anders ontwikkeld dan ik vooraf had bedacht. Regelmatig zie ik Spinoza hier glimlachend in een hoek van mijn kamer staan.

‘Het leven is als kijken naar je eigen film. Als je geluk hebt, kijk je naar een mooie film – als je pech hebt, zie je een ellendige film. Veel invloed heb je daar niet op. In mijn film zie ik een man die bezig is met van alles en nog wat. Hij is hoogleraar: hij doet onderzoek, geeft colleges, begeleidt studenten en promovendi. Hij schrijft wetenschappelijke boeken en romans. Hij geeft lezingen, hij reist de hele wereld over. Hij is dol op koken, lekker eten, op wijn en op whisky proeven.

„Regelmatig denk ik, wanneer ik naar mijn eigen film kijk: joh, maak je niet zo druk. Ook heb ik momenten waarop ik me afvraag: waarom ben ik ooit aan dit of dat begonnen? Waarna ik me al gauw realiseer: dat wéét ik simpelweg niet en dat hoef ik ook helemaal niet te weten. Ik doe dit nu eenmaal en ik doe m’n best, meer kan ik niet doen.

„Heus, mensen hebben veel minder controle over hun eigen gedrag dan ze zelf denken te hebben. Dat is geen reden om daarover fatalistisch te zijn en tegelijk ook een aanleiding om niet al te dik te doen over je eigen prestaties. Het is gewoon gezond relativeringsvermogen.”