Geen coronadode gemeld deze zaterdag. Hoe zag de pandemie eruit?

Terugblik Covid-sterfte Voor het eerst sinds 7 september heeft het RIVM deze zaterdag geen Covid-19-dode te melden. De coronavirussterfte piekte in april 2020, en is sinds april dit jaar gestaag aan het dalen.

Een van de Covid-IC- kamers in het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch, afgelopen april.
Een van de Covid-IC- kamers in het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch, afgelopen april. Foto Ilvy Njiokiktjien

Na ruim een jaar sterfte door het coronavirus, werd zaterdag een stille mijlpaal bereikt. Voor het eerst sinds 7 september 2020 meldde het RIVM nul coronadoden. Bij de GGD’s zijn tot dusverre bijna 18.000 sterfgevallen gemeld. De werkelijke sterfte is hoger en het is niet uit te sluiten dat zaterdag alsnog mensen overleden aan corona buiten deze registratie. De ziekte Covid-19 is meldingsplichtig, maar daaraan sterven is dat niet.

Lees ook: Het goede coronanieuws doet nabestaanden ook pijn

‘Het’ coronaslachtoffer is rond de tachtig, vaker man dan vrouw en dikker dan gemiddeld. Hij verbleef waarschijnlijk, net als veel anderen op die leeftijd, in een verpleeghuis en had al gezondheidsklachten. Als hij in het voorjaar van 2020 stierf, dan is de kans groot dat hij uit het zuiden van het land kwam. En als het coronavirus niet voortijdig een einde had gemaakt aan zijn leven, had hij gemiddeld nog zo’n vijf á zes jaar geleefd.

Het aantal coronadoden, sinds maart 2020, zal op dit moment in de praktijk rond de 31.000 liggen zijn, denkt Ruben van Gaalen, onderzoeker bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). „Het werkelijke sterftecijfer ligt vrij consistent zo’n 70 á 80 procent hoger dan het getal dat de GGD’s bij het RIVM melden.”

De officiële cijfers van het CBS zijn gebaseerd op doodsoorzakenverklaringen en lopen daardoor achter: tot maart dit jaar overleden 24.242 personen aan het coronavirus. Daarnaast had in 2.814 sterfgevallen een schouwende arts het vermoeden dat de ziekte een belangrijke rol speelde bij het overlijden.

Ziekenhuizen overspoeld

De coronasterfte piekte in april 2020, toen de ziekenhuizen op het hoogtepunt van de eerste golf dreigden overspoeld te raken. Die maand stierven bijna 6.400 Nederlanders aan vastgestelde of, in ongeveer een op de vier gevallen, vermoedelijke corona. Testen was nog niet zo toegankelijk als nu.

Gecorrigeerd voor bevolkingsomvang was de sterfte in de eerste golf in het zuiden van het land bijna acht keer hoger dan in het noorden, becijferde het CBS. In de GGD-regio Hart voor Brabant stierven ruim 1.400 mensen aan het coronavirus. In Groningen telde het CBS 32 sterfgevallen. Overal stierven vooral mensen die al kwetsbaar waren: in 59 procent van de gevallen ging het om mensen die verpleegd werden onder de Wet langdurige zorg – mensen die bijvoorbeeld thuiszorg krijgen of in een verpleeg- of verzorgingshuis verblijven.

Tijdens de zomermaanden van 2020 nam de sterfte door het coronavirus sterk af, om na augustus weer toe te nemen toen de tweede golf aanzwol. De sterftepieken van de eerste golf werden niet geëvenaard, omdat onder meer diagnose en behandeling verbeterd waren.

„Na de eerste golf verplaatsen de brandhaarden zich met name naar de Randstad en de grote steden”, zegt CBS-onderzoeker Van Gaalen. „In Friesland en Groningen is het altijd minder geweest. Daar zijn de uitbraken door de getroffen maatregelen lokaal gebleven.”

Dat de sterfte in de tweede golf alsnog hoger lag, komt omdat de tweede golf langer duurde. Na de sterftepiek in de eerste golf daalde het aantal besmettelijke mensen in korte tijd scherp. In de tweede golf bleven nog maandenlang tienduizenden besmettelijken rondlopen. Pas sinds eind april is dat aantal consistent aan het dalen.

In de eerste golf (maart tot en met juli) stierven volgens de doodsoorzakenstatistieken ongeveer 10.100 mensen aan corona. In de tweede golf (juli tot en met januari) eiste de ziekte 14.300 slachtoffers. Na januari begon de sterfte te dalen. In februari stierven nog 2.500 mensen aan corona. Over daarna zijn nog geen doodsoorzakencijfers bekend, die volgen begin juli.

Extra sterfgevallen

Vooruitkijken doet het CBS op basis van de oversterfte: hoeveel meer mensen er stierven dan normaal. Die extra sterfgevallen zijn bijna volledig toe te schrijven aan het coronavirus. Sinds de laatste week van april daalt de sterfte. „Je ziet dat we nu min of meer op de verwachte lijn zitten. Tot half mei hadden we in de leeftijdsgroep 65-80 nog wel degelijk oversterfte. Dat was eind mei voor het eerst ook weg. In alle drie de leeftijdsgroepen – 0-65, 65-80 en 80+ – is geen oversterfte meer.”

Vooral bij de 80-plussers en bij mensen die langdurige zorg ontvangen is het effect van de vaccinatiecampagne duidelijk. „In de groepen waar de vaccinatieprogramma’s het snelste doorgevoerd konden worden, zie je de ziekenhuisopnames en de sterfte afnemen. In de andere niet.”

Tegen de dalende trend in, was er in juni wel weer oversterfte. Van Gaalen: „Dat kan door de plotseling flinke stijging van de buitentemperatuur, maar het kan ook een toevallige grote fluctuatie zijn. Dat moet later blijken, als de doodsoorzakenformulieren allemaal binnen zijn.”