Foto Merlijn Doomernik

Interview

SHV-topman: ‘Ik pas ervoor excuses te maken voor iets waar ik niet bij was’

Jeroen Drost Het industrieel conglomeraat SHV schikte eind april met het OM na een jarenlang corruptieonderzoek. In het Utrechtse hoofdkantoor vertelt topman Jeroen Drost voor het eerst SHV’s verhaal. „Het is onbegrijpelijk dat de corruptie zo lang kon doorgaan.”

Het was het eerste strafrechtelijke onderzoek waar Jeroen Drost in belandde en hij wil het niet nog eens meemaken. „Zó lang. Zo’n proces is gigantisch ingrijpend, hè.”

Vanaf eind 2016 deed het Openbaar Ministerie onderzoek naar internationale corruptie bij SHV, het familiebedrijf waar Drost bestuursvoorzitter van is. „Bijna vijf jaar duurde dat. Constant onderzoeken, onrust onder medewerkers.” Waarom het zoveel tijd in beslag nam? „Dat moet je aan het OM vragen. Het was soms maanden stil en dan werd het weer opgepakt, dan was het weer stil, werd het weer opgepakt.”

Dat strafrechtelijk onderzoek is nu voorbij. Eind april schikten dochterbedrijven Eriks (industriële dienstverlener) en Mammoet (zwaar transport) voor ruim 40 miljoen euro met het OM, voor drie corruptiezaken. De kwesties duwden het van oudsher zeer gesloten bedrijf van de familie Fentener van Vlissingen – een conglomeraat van zeven dochterondernemingen en ruim 51.000 werknemers in 64 landen - jarenlang ongewild in de belangstelling.

Vragen van NRC, dat als eerste over de corruptiekwesties schreef, hield SHV al die tijd af. Maar nu Drost de verslaggevers te woord staat op het hoofdkantoor aan de Rijnkade in Utrecht, praat hij vrijuit. Het bezoek wordt langs de marmeren zuilen in de hal geleid, langs de camera die automatisch lichaamstemperatuur detecteert, langs het reusachtige mozaïek in de vloer – waarover Drost buitenlandse gasten soms op de mouw speldt dat er leden van de familie onder begraven liggen, vertelt hij – naar de lichte vergaderzaal op de eerste verdieping. Met de kranen die Hoog-Catharijne verbouwen op de achtergrond, gooit hij zijn handen omhoog. „Brand maar los.”

Hoe kwam SHV achter de corruptiekwesties?

„Bij ons rouleren mensen vaak tussen de groepen. Een collega ging eind 2015 van de energietak naar Eriks en bezocht voor het eerst de vestiging van Econosto in Dubai [een bedrijfsonderdeel van Eriks]. Daar werd hij al snel geconfronteerd met, naar het zich laat aanzien, onrechtmatigheden. Hij kwam terug en zei: ‘Ik heb signalen dat het er niet in de haak is.’”

En toen?

„We kwamen al gauw tot de conclusie dat dit zo omvangrijk was dat we het niet zelf aankonden. Dan schakel je advocatenkantoor De Brauw in, de forensisch accountants van Deloitte, de hele riedel. De Brauw heeft tientallen medewerkers geïnterviewd en Deloitte ging helpen bij de techniek en de boekhouding en het filteren van e-mails, gigantisch veel. En dan raakt het ineens aan de vraag: als dit bij Econosto gebeurt in het Midden-Oosten, kan dit dan ook elders bij Econosto gebeuren? Of bij een andere activiteit van ons in het Midden-Oosten?”

Kwamen jullie zo bij Mammoet uit?

„Ja, bij de omkoping bij de hijskranentak. En bij die kwestie in Irak zagen we zelf dat er een consultancy agreement was getekend met een Iraakse parlementariër: een politically exposed person. Dat hadden ze nooit zo moeten doen.”

Eind 2016 stapt SHV zelf naar het OM en meldt de corruptie bij Econosto, maar niet de twee kwesties bij Mammoet. Waarom?

„Uit ons onderzoek bleek dat bij Econosto in Dubai heel veel commissies werden betaald. Een commissie hoeft geen probleem te zijn, die betaal je ook aan een makelaar. Maar als je commissies betaalt aan inkopers die voor de klanten werken, heb je de plicht te controleren of het geen omkoping is. Die commissies kunnen allemaal wel, maar ze wisten daar niet goed genoeg of het wel klopte en dat had wel gemoeten. Ook bleek dat 30 procent van de omzet van die commissiebetalingen afhing. Als dat je businessmodel is, is dat model rot. Het is onbegrijpelijk dat het zo lang heeft kunnen bestaan. Bij Mammoet was het anders, daar waren de omkopingen eenmalige acties. Ook niet goed, maar van een andere orde.”

Dachten jullie bij de betaling van een Iraakse parlementariër om een bergingsklus vlot te trekken niet meteen: dit is corruptie?

„Corruptie vind ik ingewikkeld. Het contact klopte niet. Het bleek dat de zoon van een parlementariër was benaderd. Hoezo huur je de zoon van een parlementariër in? Als je de parlementariër wilt benaderen, benader je die. Daar is niks mis mee.”

Maar wel met het betalen van een parlementariër om iets gedaan te krijgen, toch? Het OM noemt dat corruptie.

„Nou daar kun je nog een hele discussie over voeren, of dat echt zo is. Maar ze hadden het contract met de parlementariër zo nooit moeten tekenen. Het heeft helemaal geen mallemoer opgeleverd, dat heeft het OM ook onderkend. Het was een slecht project en het leverde niks op.”

Maakt dat iets uit voor het wel of niet melden bij het OM?

„Sommige dingen zijn incidenten. Ik vind het vervelende incidenten waar we ons voor schamen, maar we hebben 51.000 medewerkers. Al leggen we ze uit wat ze niet moeten doen, toch doen ze soms dingen die niet passen bij de wet- en regelgeving en de filosofie van SHV. Dat is heel frustrerend, maar het is zo. Dan nemen we maatregelen.”

Kort voordat SHV de kwestie meldde bij het OM, vroeg NRC rond over de kwestie Econosto bij medewerkers. Wist u daarvan?

„Ongetwijfeld. Jullie maakten nogal lawaai.”

Was dat de reden om naar het OM te stappen?

„Niet echt. Zo’n proces begint een jaar van tevoren, en na alle interviews en onderzoeken kom je tot de conclusie, alles overwegende, dat je het moet melden.” 

De dochterbedrijven zijn in de schikking met een korting op de boete beloond voor goed meewerken met het OM. Hoe gaat zo’n samenwerking? Je geeft wat en krijgt iets terug?

„Je krijgt niets terug. Het eerste wat onze advocaat zei was: zij zijn het OM en jij niet.” Drost houdt zijn ene hand hoog, de ander een stuk lager. „Je onderhandelt niet met het OM.”

Hebben jullie gevraagd of de FIOD niet op het hoofdkantoor zou binnenvallen?

„Nee, daar hoeven ze geen toestemming voor te vragen. We hebben wel tegen hen gezegd: als er wat is, en dat kan van alles zijn, laat het dan weten. Dan kunnen we zorgen dat het op de juiste manier wordt opgevangen.”

Het OM heeft niet het interne onderzoek van De Brauw van SHV gekregen.

„Sommige stukken wel, sommige niet. Ik heb ook nooit het integrale proces-verbaal van het OM gekregen. Er zitten in het rapport veel interviewverslagen, van een advocaat die onze medewerkers interviewt. Je kunt die interviews niet zomaar gebruiken voor een strafrechtelijk onderzoek. We hebben ook een zorgplicht naar medewerkers. Moet ik toestemming gaan vragen aan die mensen, zonder te weten of ze vervolgd gaan worden of niet? Dat kan juridisch niet eens.”

Tien oud-werknemers van Eriks en Mammoet worden nu nog verdacht.

Bent u zelf getapt?

„Ja. Ik heb dat in een verslag gelezen. Dat is een heel oncomfortabel gevoel. Het klinkt misschien heel flauw, maar ik was hier niet toen dit allemaal gebeurde. Dus je kunt me van alles beschuldigen, maar ik was nog niet bij SHV. Ik geloof dat de drempel om iemand te tappen niet heel hoog ligt.”

Zijn de mensen die verhoord of gehoord zijn door de FIOD daarop voorbereid door de advocaat van SHV?

„We hebben aangeboden dat zij zich allemaal professioneel laten vertegenwoordigen. Ik denk dat dat het juiste is om te doen, want ik zou ook geen flauw idee hebben wat me gaat overkomen als me gevraagd wordt bij het OM of de FIOD langs te komen. We hebben ook aangeboden de kosten te betalen, tenzij ze verdachte zijn en het allemaal fout gaat.”

Lees meer over het onderzoek van NRC naar de corruptie bij SHV: Begraven onder een dikke laag zand

Het OM heeft de casus SHV gebruikt om een nieuwe stijl van corruptiebestrijding te laten zien. Meld jezelf, werk mee, dan krijg je korting op de boete. Denkt u de volgende keer als u iets vindt: ik ren weer naar het OM?

„Nou, dat denk ik nooit. Voor ons is het geen overweging. Ik geloof niet dat we omwille van een korting iets gaan melden of niet. In z’n algemeenheid vind ik het wel een goede methodiek. Voor het OM is het best moeilijk om informatie uit het buitenland te krijgen.”

U zei eerder dat de corruptie bij Econosto structureel was. Hoe kon het jarenlang door blijven gaan onder de paraplu van SHV?

„Het is onbegrijpelijk dat dat kon. Bizar. Het is lang geleden begonnen en verworden tot een geaccepteerde manier van zakendoen in het Midden-Oosten, waar dit overigens veel meer voorkomt. Het groeit, mensen raken er kennelijk aan gewend.

„Van oudsher is SHV heel decentraal, op vertrouwen geschoeid. We hebben geleerd dat we nog beter de bedrijven moeten vertellen dat ze moeten controleren wat er gebeurt.”

Is SHV verantwoordelijk voor de corruptie bij de dochterbedrijven?

„We voelen ons wel verantwoordelijk. We trekken het ons moreel aan en we schamen ons ervoor, laat daar geen twijfel over bestaan. We hebben de activiteit in Dubai gesloten, wat heel veel geld heeft gekost en waar honderd mensen hun baan door kwijt zijn geraakt. We hebben tientallen mensen die betrokken waren weggestuurd. Maar juridisch ben ik niet verantwoordelijk voor gedragingen van iemand ergens in de woestijn. Ik pas ervoor excuses te maken voor iets waar ik niet bij was.”

Moet SHV niet helemaal weg uit corruptiegevoelige landen?

„Eh, ga de grens met Duitsland over en je vindt er ook corruptie. In moeilijke landen zijn mensen er juist alerter op dan in landen waarin je het niet verwacht.”

Wat doet SHV nu om misstanden te voorkomen?

„In 2007 of 2008 zijn we begonnen met het verplicht stellen van een internal audit-afdeling in alle dochterbedrijven. Nu moeten de bedrijven ook een ethics & compliance-afdeling hebben. Je checkt de klant, je voedt je mensen op, er is de externe accountant. Naar aanleiding van dit gedoe hebben we vorig jaar ook een enorme discussie gehad over onze purpose. Wie zijn we, wat doen we, wat drijft ons, wat zijn onze normen en waarden? Om ook de softe kant te benadrukken. En we hebben een speak-up-policy. Mensen kunnen een telefoonnummer bellen om verdachte zaken te melden.”

Hoeveel mensen doen dat?

„Honderden per jaar. Maar zo’n melding blijkt soms ook over een ruzie met de baas te gaan. We maken ons het meeste zorgen over landen waar helemaal geen meldingen uit komen, zoals China.”

Is zoiets als mensenrechten nog een overweging om uit landen te vertrekken?

„We voelen ons verantwoordelijk voor onze manier van zaken doen. Dat speelt nu met dochterbedrijf Nutreco met bepaalde vitamines die uit China komen. Aminozuren geloof ik. Die worden daar gemaakt. Er is nu een beschuldiging dat het niet uit te sluiten is dat er mensenrechten mee geschonden worden.”

Oeigoerse vitamines?

„Ja. En dat is dan voor ons aanleiding om Nutreco, die dat zelf ook wel had bedacht, een grondig onderzoek te laten doen om te kijken of we daar onze vinger achter kunnen krijgen.”