KLM nam door de pandemie afscheid van 6.000 collega’s. Maar welke?

Luchtvaart Zesduizend banen kostte de coronacrisis bij KLM. Het aantal gedwongen ontslagen bleef beperkt, maar de bonden zijn kritisch. Werden de piloten gespaard ten koste van het grondpersoneel?

Een vliegtuig van KLM op Schiphol Airport. En een cabinemedewerker (linksonder). Omdat het iets beter gaat in de luchtvaart, hoeven minder cabinemedewerkers te vertrekken. Foto’s Koen van Weel/ANP
Een vliegtuig van KLM op Schiphol Airport. En een cabinemedewerker (linksonder). Omdat het iets beter gaat in de luchtvaart, hoeven minder cabinemedewerkers te vertrekken.

Foto’s Koen van Weel/ANP

KLM heeft donderdag op het laatste moment een werkonderbreking op Schiphol weten te voorkomen. Personeel van de KLM-afdeling Ground Services wilde volgende week actie voeren tegen een nieuw dienstrooster.

Dat flexibele rooster zou het grondpersoneel hard raken in hun werk en hun privéleven. De medewerker aan de gate bijvoorbeeld die twee dagen per week passagiers incheckt of de bagage-afhandelaar die drie dagen in de week koffers in en uit het vliegtuig haalt. Zij zouden vanaf komende winter vijf dagen per week beschikbaar moeten zijn. Ook al werken ze op minder dagen. Zo wilde KLM beter inspelen op de pieken en dalen in het werk. En 5 tot 7,5 miljoen euro per jaar besparen.

Het voorstel was omstreden. Vakbonden waren woedend. Opvang van de kinderen, mantelzorg, extra reistijd... Wie in deeltijd werkt, kan niet zo maar de rest van de week klaarstaan voor het bedrijf. Vakbond FNV dreigde met acties, juist op het moment dat het vliegverkeer naar vakantielanden weer wat aantrekt.

KLM meldde vrijdagmorgen dat het bedrijf afziet van het voornemen deeltijders extra diensten te laten werken. Het bedrijf gaat verder praten met de bonden. „Mochten deze gesprekken niet tot een onderling akkoord leiden, dan zal KLM zich alsnog beraden op het zetten van volgende stappen”, aldus het bedrijf.

„Ons belangrijkste doel is de flexibiliteit die past bij ons businessmodel van pieken en dalen”, vertelde Miriam Kartman, directeur personeelszaken van KLM, eerder in de week. „Als wij daaraan, samen met de vakbonden, een andere invulling kunnen geven die beter passend is, dan staan we daarvoor open.”

Grootste crisis

De ophef over de deeltijdmedewerkers tekent de grote reorganisatie van het afgelopen jaar. In juli 2020 kondigde KLM aan dat de maatschappij 5.000 van ruim 30.000 banen zou schrappen. In januari werd bekend dat nog eens 1.000 tot 1.500 banen moesten verdwijnen. Een kleiner KLM bleek bittere noodzaak nu de pandemie de luchtvaart in de „grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog” stortte.

Inmiddels heeft KLM afscheid genomen van zesduizend mensen. Ontslag van vijfhonderd cabinemedewerkers, zoals gemeld in januari 2021, bleek niet meer nodig. Het gaat iets beter in de luchtvaart.

Een cabinemedewerker. Omdat het iets beter gaat in de luchtvaart, hoeven minder cabinemedewerkers te vertrekken. Foto Koen van Weel/ANP

Van die 6.000 hebben op dit moment nog maar 140 medewerkers nog geen ander werk gevonden, zegt personeelsdirecteur Kartman trots. „Voor vijftig van hen zijn we nog op zoek naar een vervangende baan.” Hoe heeft KLM van een op de zes collega’s afscheid genomen?

De meeste KLM’ers, 2.600 van de 6.000, maakten gebruik van een vrijwillige vertrekregeling (VVR). Afhankelijk van het aantal dienstjaren kregen zij een vergoeding mee. Had KLM zo’n grote animo verwacht? „We hebben het eigenlijk niet vooraf begroot. We hebben geprobeerd iedereen te bereiken die die keuze wilde maken.”

Verder werden tijdelijke contracten niet verlengd, gingen mensen met deelpensioen, werd flexwerk afgestoten en bracht KLM de bagage-afhandeling van budgetdochter Transavia onder bij een extern bedrijf.

„Het doet pijn als je afscheid moet nemen van mensen die zich met hun ziel en zaligheid hebben ingezet voor het bedrijf”, zegt Kartman. „Maar ik ben trots op wat we samen hebben bereikt. Dat wij onze mensen wendbaar hebben weten te houden – rond vijfhonderd medewerkers hebben wij herplaatst binnen KLM – is iets waar ik heel blij mee ben.” 450 cabinemedewerkers die vlogen bij KLM zijn gedetacheerd bij dochterbedrijven Transavia en KLM Cityhopper.

Wie boventallig was bij één afdeling kon overstappen naar een ander bedrijfsonderdeel. Zo werkt een cabinemedewerker nu als data-analist, na een IT-opleiding, en is iemand van communicatie crisismanager geworden bij de afdeling ‘operations control’.

‘Wendbaar’ is een term die Kartman vaak gebruikt in het gesprek. Zo probeert ze zowel het KLM-personeel als de organisatie toekomstbestendig te maken. „Ik wil dat mensen zien: het werk dat ik deed, is heel leuk maar dat is er op het moment even niet; wat ik nu doe is ook heel leuk. Dat kan bij een breed bedrijf als KLM.”

Voor iedereen bij KLM is het inleveren pijnlijk

Miriam Kartman directeur personeelszaken KLM

Met ActiZ, branchevereniging van zorgorganisaties, heeft KLM onderzocht of geïnteresseerde medewerkers konden overstappen naar de gezondheidszorg. Van de 70 deelnemers aan de ‘zorgklas’ maakten uiteindelijk 35 de overstap. Veel van die KLM’ers hadden al een relevante opleiding. Kartman zegt dat medewerkers wendbaar houden in de eerste plaats de verantwoordelijkheid is van werkgevers, maar de overheid zou kunnen helpen met het slaan van bruggen tussen branches. Hoe precies, weet ze nog niet.

Financiële hulp van de overheid was vorig jaar in elk geval cruciaal voor KLM. Alleen dankzij de leningen en garanties van 3,4 miljard euro en de NOW-steunregeling (KLM kreeg 1,3 miljard) overleefde de maatschappij de coronacrisis.

Een belangrijke voorwaarde die minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) keer op keer herhaalde, was dat bij KLM „de sterkste schouders de zwaarste lasten” zouden dragen. Is dat ook gebeurd?

„De overheid heeft aan de lening een aantal voorwaarden gesteld”, zegt Kartman. „Een ervan is de bijdrage van de KLM’ers in de vorm van een lineaire staffel. En die staffel heeft al in zich dat de breedste schouders de zwaarste lasten dragen. Wij hebben invulling gegeven aan die staffel; de hoogste inkomens dragen 20 procent bij.” Louter omdat de overheid dat oplegde? Of was dat ook de intrinsieke wens bij KLM? „De overheid heeft ons voorwaarden gesteld aan de bijdrage van de KLM’ers en die hebben wij ook zo ingeregeld.”

Kookpunt

De discussie over het steunpakket bereikte eind oktober het kookpunt. Minister Hoekstra eiste dat de vakbonden zich voor vijf jaar zouden verbinden aan loonmatiging, drie jaar langer dan eerder was afgesproken. Op de valreep tekende pilotenvakbond Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers (VNV) als laatste het akkoord.

Kartman wil alleen in algemene termen reageren op het conflict met de piloten, die overigens collectief vrije dagen hebben ingeleverd om collega’s aan het werk te kunnen houden. „Voor alle KLM’ers, niemand uitgezonderd, was het een heel spannende tijd. Van iedereen werd een bijdrage gevraagd. En iedere vertegenwoordigende partij heeft daarin zijn rol moeten spelen. Dat heeft spanning getrokken. Dat is logisch, begrijpelijk en af en toe ingewikkeld. Maar wij weten heel goed dat we in crises elkaar hard nodig hebben om hier uit te komen.”

Voor iedereen bij KLM is het inleveren van arbeidsvoorwaarden pijnlijk, zegt ze. „Maar ik denk dat het grootste deel zich ook zeer bewust is van het feit dat de overheid ons steun heeft willen verlenen vanuit het belang van de luchtvaart en het belang van alle KLM’ers en hun gezinnen.”

‘Grond is weer het haasje’

Kartman weerlegt de kritiek van onder meer vakbond FNV dat het lager betaalde grondpersoneel van KLM, de bagage-afhandelaars bijvoorbeeld, de monteurs of de medewerkers bij de incheckbalies of de gates, harder zijn getroffen dan cockpit- of cabinepersoneel. ‘Grond is weer het haasje’, klinkt het. „Die kritiek vind ik bijna pijnlijk om te horen. Ook bij cabine zijn er heel veel collega’s minder. ‘Grond’ is zeker niet het haasje. Wij hebben over heel KLM ingrepen gedaan.”

De bonden wijzen onder meer op het afstoten van de afhandeling van Transavia. KLM-medewerkers moesten overstappen naar afhandelingsbedrijf Viggo. Daarbij zouden hun arbeidsvoorwaarden zijn verslechterd. Kartman ontkent dat. „Met bonden zijn voor heel KLM nette afspraken gemaakt over boventalligheid.”

Schiphol telt relatief veel facilitaire bedrijven voor bagage, schoonmaak en beveiliging. Dat grote aantal werkt volgens de FNV een ‘race naar de bodem’ in de hand, een keiharde concurrentieslag met steeds lagere tarieven. In hoeverre voelt KLM zich verantwoordelijk voor de werknemers van zijn toeleveranciers? „Wij voelen ons in zoverre verantwoordelijk dat wij met externe partijen goede afspraken maken in de keten”, zegt Kartman. „Wij gaan met zorgvuldige werkgevers in zee. Maar die hebben zelf de verantwoordelijkheid in de branche waarin zij opereren.”

Kartman benadrukt dat zij als eerste verantwoordelijk is voor de mensen bij KLM. „Daarom hebben wij met onze vakorganisaties voor al het KLM-personeel goede afspraken gemaakt over hoe we omgaan met deze noodzakelijke verkleining van het bedrijf. En hoe we daarmee voor onze mensen kunnen zorgen zodat uiteindelijk zoveel mogelijk baanbehoud voor hen kan worden georganiseerd. Binnen of buiten KLM.”