Opinie

Welkom in het Hysterische Tijdperk

Hysterie We leven in hysterische tijden, schrijft . Alleen verbazing kan ons tot rede brengen.
2021, tijdens de wedstrijd Nederland – Noord Macedonië, EK.
2021, tijdens de wedstrijd Nederland – Noord Macedonië, EK. Foto Maurice van Steen / ANP

Vijftig jaar geleden heette het: ‘voetbal is oorlog’. Toen stonden de mannen keurig in wit overhemd en stropdas op de tribune. Nu gaat de oorlog over wel of geen regenboogkleuren, op de aanvoerdersband of op het stadion, en heet het ‘voetbal is liefde’. En staan de mannen als krijgers, halfnaakt, beschilderd en getatoeëerd, te schreeuwen.

Het bonte beeld van de uitzinnige mens is hetzelfde als bij het Eurovisie Songfestival in Rotterdam. Is het seculier carnaval? Patriottisme? Of verafgoden de feestkrijgers vooral zichzelf, hopend op een inzoomende camera? En zijn de toeschouwers dus net als de ‘performers’ op grasmat en podium ook acteurs geworden?

De gekte rond het #ESF in mei en het #EK nu, met die tsunami van gratis ‘fluoranje’ sokken, shorts en slippers van de grootgrutter, leidt tot deze vraag: zijn we in het Hysterisch Tijdperk aanbeland?

Tijdperk ja, want de vorige aanvallen van gekte zijn immers nog maar net achter de rug. Denk aan de Kamerdebatten begin april over „positie Omtzigt, functie elders” (volg hier het Liveblog!) en het Kamerdebat eind april over het achterhouden van informatie door het kabinet over de Toeslagenaffaire. (Bananenmonarchie!).

Een manier om de hysterische tijden te verklaren is met het natuurkundige fenomeen dat er in klank op lijkt: hysterèse. De atomen van materialen als ijzer, nikkel en kobalt stellen zich graag parallel op; elektromotoren en magneetbanden maken er gebruik van. Bij de geluidsband is dit wezenlijk: de deeltjes moeten na magnetisering in de gebrachte positie blijven staan. Zo niet, dan klinkt de muziek elke keer anders.

Als je een stof magnetiseert en daarna de magneetkracht weer tot nul reduceert, blijft er een rest magnetisme achter. Het Griekse woord hysteresis betekent ‘achterblijven’. Sommige materialen, zoals gehard staal, kunnen tot permanente magneten worden gemagnetiseerd.

Bestaat onze cultuur intussen uit gemagnetiseerd gehard staal? Wat zijn dan de krachten die ons mens-atomen in de parallelle stand hebben gebracht, waardoor we allemaal dezelfde kant opkijken, allemaal hetzelfde zien en ons allemaal over hetzelfde opwinden?

Ik zie ten minste vier magneten.

1. Hoera-Nationalisme

Al sinds de val van de Muur, die één Europa en One World beloofde, is het duidelijk dat al dat kosmopolitisme de mens uit zijn evenwicht heeft doen geraken. ‘Ik hou van Holland’ werd het steeds onmisbaarder standbeen.

En dus kan de nationale trots binnen een mum van tijd worden opgelierd tot hysterie. Als standard procedure – niet als uitzondering, zoals na de gewonnen EK-finale in 1988. Zoals in 2014, toen toenmalig president Obama voor een bezoek aan de Nuclear Security Summit in Den Haag overkwam naar Nederland. Om half tien arriveerde hij op het Museumplein, waarna hij de Nachtwacht bekeek en zei dat Nederland een van de belangrijkste bondgenoten was, en om kwart over elf was hij al op weg naar Den Haag. En dit alles werd live op televisie uitgezonden. Maar wat daar over nucleaire terrorisme werd besloten? Geen idee. Trouwens, who cares?

2. Ver-Amerikanisering

Eind jaren vijftig verklaarde de Vara nog: „Beethoven is historisch, Elvis is hysterisch.” Een halve eeuw later lagen de gelovigen bij de opening van de Apple Store aan het Amsterdamse Leidseplein in een slaapzak voor de deur om als eersten de glazen kathedraal van het digitale paradijs te kunnen betreden.

Nationalisme en ver-Amerikanisering hebben ons in de parallelstand gezet: kijken we even niet enorm op naar onszelf, dan kijken we wel naar het Westen, naar onze toekomst. Net als de Amerikanen leven ook wij nu permanent ‘in de media’.

Daarbij zijn we ook Amerikanen geworden in ons taalgebruik; van nice gingen we naar SuperNice!, van Awesome! via Amazing!! en WOW!!! naar de huidige standaardreactie: OMG!!!! (Oh My God) onder een post over #MeToo of #cancelculture of gewoon, omdat er een onverwacht regenbuitje op komst is.

3. De aandachtsburger

Rond 1970 schreef Dr. S. Scheffer in de Oosthoek Encyclopedie dat hysterie kan voortkomen uit „een drang tot geborgenheid en veiligstelling […]. Inspanning, verantwoording en andere eisen, die het leven stelt, worden door de hystericus in grote mate afgewezen. Hysterisch reageren is dus een aangeboren gedragsmogelijkheid van iedereen.” Vanaf dat moment was de aandoening gedemocratiseerd en voor iedereen toegankelijk.

Tien jaar later werd ‘hysterie’ als aandoening uit de medische diagnosebijbel DSM verwijderd – onder druk van feministen die de ‘ziekte van de zwevende baarmoeder’ (hysteria is Grieks voor baarmoeder) typisch seksistisch gedachtegoed vonden van psychoanalytici als Sigmund Freud. In zijn tijd geloofde men dat hysterische vrouwen bekwame acteurs waren die vooral aandacht vroegen, en een speciale behandeling.

Rond diezelfde tijd werd ‘hysterie’ in de DSM omgedoopt tot ‘theatrale persoonlijkheidsstoornis’. Tegelijkertijd werd de aandoening ‘post-traumatische stress-stoornis’ (ptss) in de DSM-bijbel opgenomen, wat volgens critici de deur openzette naar de stilzwijgende afspraak tussen geneeskunde, overheid en patiënt dat de patiënt voortaan zelf mocht bepalen in welke mate hij waar aan leed. En naar wat ik ‘de slachtoffercultuur’ heb genoemd: voortaan was je óf succesnummer óf slachtoffer.

Terwijl ‘massahysterie’ nooit is weggeweest, daar bleven vooral anderen dan wijzelf aan lijden, maakt hysterie in deze eeuw een ware revival door, herboren als cultureel en politiek fenomeen.

„We lijken in hysterische tijden te leven”, schreef de Vlaamse filosofe Johanna Braun in haar boek Performing Hysteria (2020). Waarom? Welnu, als het om een theatrale persoonlijkheidsstoornis gaat, is de hystericus dus wel degelijk óók een acteur.

Feministische auteurs zien de demonstraties van suffragettes als Emmeline Pankhurst, die voor kiesrecht voor vrouwen streden en door de politie werden weggedragen als ‘hysterische vrouwen’, als effectieve ‘performances’ van hysterie. Milieuactivisten zien Greta Thunberg als een nieuwe Mrs Pankhurst. Zij riep tijdens een toespraak voor de Verenigde Naties: „Ik wil dat jullie in paniek raken!”

4. Corona

De mondiale corona-epidemie heeft ertoe geleid dat iedereen ter wereld het over hetzelfde onderwerp heeft, iedere dag opnieuw. We zijn dus allemaal via de hysterèse in dezelfde stand gezet. En ook: corona heeft bevestigd dat chaos de regel is waarop de orde de onwaarschijnlijkste van alle uitzonderingen vormt.

Lees ook dit essay van Bas Heijne: Het gekwetste ik duldt geen tegenspraak

Is er reden tot paniek over de frequenter wordende hysterie? Ach, veel vormen van irrationaliteit kunnen vrij soepel overgaan in minder radicaal gedrag. De een gaat dan plots de hele dag hot yoga beoefenen of wortels eten, de ander vindt in een ‘pop up’-beweging of partij een al dan niet betaalde functie. De crisis is een goede werkgever: uit geestelijke chaos ontspringen altijd wilde carrières en in onze ‘aandachtseconomie’ is een scheut waanzin een business-model.

Er zijn ook andere, mooiere methoden om de hysterèse teniet te doen. Dan breken we uit ons digitale zombiebestaan van fastfood, multitasking, powernapping en Zoom en zoeken we elkaar op, in levenden lijve. Dit verklaart het deels irrationele gedrag om tóch naar een demonstratie of een feestje in het park te gaan. Net als het Eurovisie Songfestival komt het EK nu via ‘het scherm’ het dichtst bij zo’n fysieke samenkomst. Het valt in de psycho-dynamische categorie ‘interactie-rituelen’ die ‘positieve energie’ opleveren, zoals in het echte stadion, megakerk of festival.

De tweede factor is dat het songfestival, dat digitale altaar annex circus van de inclusieve genderdiversiteit, behalve die noodzakelijke positieve hysterie ook het positieve effect toonde van de verbazing, van het versteld staan: ‘Moet je dat zien!’ In onze blasé geworden been there, done that-wereld is kinderlijke verbazing een schaars goed geworden.

Maar verbazing kan de prikkel zijn tot oplettendheid, en tot aandacht die weer voortkomt uit vervreemding. Verbazing is verbonden met de lichamelijke reactie op licht en lawaai (het vuurwerk, de zagende illusionist, special effects) en met geestelijk weten en reflectie. Verbazing staat zo aan het begin van de filosofie, van praktische uitvindingen, en ook van strijd voor een betere wereld.

Verbazing is beter dan de clichékreten ‘Ik ben verbijsterd’, ‘Kan niet waar zijn’ en ‘OMG!!!!’ Verbazing, inclusief genot en irritatie, in het museum, op het terras en zelfs in het verkeer kan dempend werken op de neiging tot hysterie.

Goethe laat zijn romanfiguur Wilhelm Meister zeggen: „De waan heeft, zo lang als het duurt, een onoverwinnelijke waarheid.” Dat tussenzinnetje is in deze tijden van angst en hysterie toch het echt verbazingwekkende. En ook het geruststellende.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.