Opinie

De denkarmoede van de vooruitgangsoptimist

Wetenschap De Bende van de Vooruitgang prijst de rijkdom van de vooruitgang, maar de armoede van het denken waar dit mee gepaard gaat, neemt ze blijkbaar voor lief, meent .
De Duitse chemicus Fritz Haber wordt door de Bende van de Vooruitgang geroemd als uitvinder van kunstmest. Maar hij is ook de vader van de chemische oorlogsvoering.
De Duitse chemicus Fritz Haber wordt door de Bende van de Vooruitgang geroemd als uitvinder van kunstmest. Maar hij is ook de vader van de chemische oorlogsvoering. Foto Knorr + Hirth / Sueddeutsche Zeitung

De ‘Bende van de Vooruitgang’ presenteert zich als een groep intellectuelen die zich op een even vrolijke als polemische manier verzet tegen doemdenken en negativisme. Ze publiceren. Ze mengen zich in het publieke debat. Ze hebben een revue samengesteld die kan worden geboekt voor feesten en partijen.

Onlangs richtten de leden (met ‘bendeleider’ Jaffe Vink voorop) hun pijlen in een opiniestuk in NRC op de ‘coronafilosofen’ Marli Huijer, René ten Bos en Hans Achterhuis. Allemaal zouden zij op hun eigen manier de „wetenschappelijke krachtpatserij van gisteren” miskennen en die van morgen „geringschatten”. Directe aanleiding voor de aanval is de snelheid waarmee er een coronavaccin is ontwikkeld en beschikbaar gemaakt. De coronafilosofen zouden het zicht op deze unieke prestatie belemmeren door „een warboel van maatschappijkritiek, wantrouwen in de wetenschap en angst voor technologie”.

Welke argumenten worden hiervoor aangedragen? Geen. Of misschien een halve, als het opstapelen van voorbeelden van wetenschappelijke doorbraken als argument telt. Dat is niet veel voor een publieke aanklacht tegen het kritische denken. Het onderliggende punt dat de Bende probeert te maken, zo lijkt, is dat de coronafilosofen niet zo moeilijk moeten doen. Wat minder twijfelzucht en wat meer hoogmoed. Wat minder denken en wat meer doen. Wat minder kritiek en wat meer ontzag. Maar dit anti-intellectuele sentiment is gevaarlijker dan welk zogenaamd academisch doemdenken dan ook.

Stoïcisme voor naïevelingen

De centrale boodschap van het manifest van de Bende is dat we ons helemaal geen zorgen hoeven te maken over de wereld, omdat alles eigenlijk goed gaat. Wie zijn ‘we’? En ‘goed’ voor wie? In het licht van de geschiedenis hebben we het beter dan ooit, aldus een paar mannen in pak. In het licht van vandaag hebben we daar niks aan, aldus iedereen die dag in dag uit leeft met en lijdt onder de problemen van nu. De Bende is als degene die aan de waterkant staat en tegen de man die zijn hoofd met moeite boven water weet te houden, roept: „Wist je dat gemiddeld genomen meer mensen dan ooit kunnen zwemmen?!”

Lees ook dit opinie-artikel: Vooruitgangsdenken baart doemdenken

Kritiekloos optimisme is stoïcisme voor naïevelingen. Het is stuitend – maar ook weinig verrassend – dat de Bende geen enkel oog heeft voor de keerzijde van vooruitgang, voor de (potentiële en daadwerkelijke) rampen waartoe het heeft geleid of zelfs maar voor de ongemakkelijke vragen die het heeft opgeroepen. De Bende prijst de Duitse chemicus Fritz Haber in een eerder manifest als de man die 2,7 miljard mensen het leven redde dankzij zijn uitvinding van kunstmest. Wat niet wordt benoemd is dat Haber ook de vader van de chemische oorlogvoering is. Ach. „Historisch besef maakt de vooruitgang tastbaar.” Maar historisch besef is niet hetzelfde als met toegeknepen ogen vanachter een roze bril naar de geschiedenis kijken.

Ja, de wetenschap is om heel veel redenen geweldig. Maar waarom zou dat betekenen dat we moeten ophouden met twijfelen en bevragen? Ja, we hebben het in de wereld over het algemeen beter voor elkaar dan, zeg, tweehonderd jaar geleden. Maar niet iedereen heeft het goed en het is zeker niet zo dat iedereen het even goed heeft. Zolang dit het geval is, is elke oproep tot berusting – waar het vooruitgangsoptimisme van de Bende een actieve uitingsvorm van is – onacceptabel.

Gevaarlijk, onkritisch sentiment

De Bende prijst de rijkdom van de vooruitgang. De armoede van het denken waar dit mee gepaard gaat, neemt ze blijkbaar voor lief. Laat de wetenschap gewoon haar eigen gang gaan, dan komt alles ooit vanzelf wel goed. Kritische reflectie? Discussie? Geen tijd voor. Te veel gedoe. Rosanne Hertzberger argumenteerde onlangs in haar column terecht dat kritiek op de wetenschap nodig is: ook die macht moet worden bevraagd (Thank you science? Blijf liever kritisch, 18/6).

Maar er is een belangrijkere, onderliggende reden waarom het onkritische sentiment waar de Bende voor staat gevaarlijk is. Ze doet alsof ze de mens prijst, maar veracht en wantrouwt haar eigenlijk ook. Ze verheerlijkt de grootse prestaties van de menselijke geest, maar geeft weinig om mensen en om wat het betekent om mens te zijn. Het optimisme van de bendeleden is in werkelijkheid pessimistisch; niet over wat de mens kan, maar wel over haar poging om uit te vinden wie zij wil zijn en waarop zij mag hopen en over welke rol de wetenschap hierin speelt.

De Bende lijdt aan wat weleens de ‘zelfondermijning van de Verlichting’ wordt genoemd. De mens wordt geprezen, maar zijn mens-zijn ontkend. ‘Durf te weten!’ verwordt tot een ‘stop met twijfelen!’. Als er al een nieuwe verlichting nodig is, dan toch zeker niet deze. Honderd keer liever het zinvolle ongelijk van de doorwrochte, kritische denker dan het zinloze gelijk van de vooruitgangsoptimist.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.